آیا شبکه های اجتماعی از توجه کودکان سوءاستفاده می کنند؟

دکتر محمدمهدی سیدناصری

حقوقدان،پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال

آیا شبکه های اجتماعی از توجه کودکان سوءاستفاده می کنند؟

کودک برای چند دقیقه وارد یک شبکه اجتماعی می شود، ویدئویی می بیند، محتوای دیگری به او پیشنهاد می شود و ناگهان متوجه می شود مدت زیادی گذشته است. این تجربه برای بسیاری از خانواده ها آشناست. اما اگر مسئله را تنها به ضعف اراده کودک یا ناتوانی والدین در مدیریت زمان استفاده از تلفن همراه نسبت دهیم، بخش مهمی از واقعیت را نادیده گرفته ایم: محیط دیجیتال صرفا فضایی نیست که کودک در آن انتخاب می کند؛ محیطی است که انتخاب های او نیز در آن طراحی و هدایت می شوند.

بسیاری از خدمات دیجیتال بر اساس توجه کاربران ارزش اقتصادی پیدا می کنند. هرچه کاربر بیشتر در یک محیط بماند، فرصت نمایش محتوا، تبلیغات و جمع آوری داده افزایش می یابد. قابلیت هایی مانند پخش خودکار، پیمایش بی پایان، اعلان های مکرر و پیشنهادهای شخصی سازی شده می توانند ادامه استفاده را آسان تر کنند. وجود این قابلیت ها به تنهایی اثبات نمی کند که هر پلتفرمی قصد آسیب زدن به کودکان را دارد؛ بااین حال، هنگامی که طراحی یک خدمت به گونه ای است که توقف استفاده را دشوار می کند، باید پرسید آیا نیازهای رشدی کودک در طراحی آن به اندازه منافع تجاری مورد توجه قرار گرفته اند؟

کودکان هنوز در حال رشد توانایی هایی مانند تنظیم هیجان، مدیریت زمان و مقاومت در برابر محرک های جذاب اند. بنابراین، نمی توان انتظار داشت در برابر محیطی که با دقت برای حفظ توجه طراحی شده است، همیشه همانند یک بزرگسال آگاه و باتجربه رفتار کنند. مسئولیت حفاظت از کودک، به همین دلیل، نباید فقط به نصب نرم افزار محدودکننده یا تعیین ساعت خواب در خانه خلاصه شود.

ماده ۳۱کنوانسیون حقوق کودک، حق کودک بر استراحت، اوقات فراغت، بازی و مشارکت در زندگی فرهنگی را به رسمیت می شناسد. این حق فقط با فراهم کردن امکان دسترسی به سرگرمی تحقق پیدا نمی کند؛ کودک باید فرصت کافی برای بازی آزاد، خواب، فعالیت بدنی، رابطه با دیگران و تجربه جهان خارج از صفحه را نیز داشته باشد. اگر طراحی دیجیتال به طور مداوم این فرصت ها را کنار بزند، مسئله از انتخاب فردی فراتر می رود و به موضوعی مرتبط با سلامت و رشد کودک تبدیل می شود.

پلتفرم ها باید آثار قابل پیش بینی طراحی خود بر کاربران کم سن را ارزیابی کنند و امکاناتی برای مدیریت زمان و کاهش محرک های غیرضروری فراهم آورند. دولت ها نیز باید با بررسی شواهد، مقررات متناسبی درباره طراحی خدمات دیجیتال برای کودکان وضع کنند. والدین می توانند درباره زمان استفاده و نوع محتوا با فرزندانشان توافق کنند، اما این توافق زمانی موثرتر خواهد بود که محیط دیجیتال نیز امکان توقف، انتخاب آگاهانه و استفاده متعادل را فراهم کند.

پرسش مهم این نیست که چرا کودکان نمی توانند در برابر هر محتوای جذابی مقاومت کنند؛ پرسش این است که چرا از آنان انتظار داریم به تنهایی در برابر محیط هایی از پیش طراحی شده برای جلب توجه، مسئولیت کامل را بر عهده بگیرند. حفاظت از کودکی مستلزم آن است که هم انتخاب های کودک را جدی بگیریم و هم درباره ساختارهایی پرسش کنیم که این انتخاب ها را شکل می دهند.