چه کسی از اطلاعات شخصی کودکان در برابر هوش مصنوعی محافظت می کند؟

دکتر محمدمهدی سیدناصری

حقوقدان،پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال

چه کسی از اطلاعات شخصی کودکان در برابر هوش مصنوعی محافظت می کند؟

کودکان امروز ممکن است پیش از آنکه معنای حریم خصوصی را به درستی بشناسند، حجم زیادی از اطلاعات شخصی خود را در محیط دیجیتال بر جای بگذارند. از پرسشی که در یک برنامه هوش مصنوعی مطرح می کنند تا صدایی که برای ساخت یک تصویر در اختیار سامانه می گذارند، از تکالیف مدرسه تا عکس ها و علایق شخصی، هر تعامل می تواند به داده ای تبدیل شود که درباره کودک چیزی به ما می گوید. مسئله این است که کودک معمولا نمی داند این اطلاعات کجا ذخیره می شوند، چه کسانی به آن ها دسترسی دارند، برای چه هدفی پردازش می شوند و آیا روزی برای مقاصدی فراتر از انتظار اولیه او به کار خواهند رفت.

در فضای دیجیتال، اطلاعات شخصی تنها نام، شماره تلفن یا نشانی خانه نیست. الگوهای رفتاری، علایق، عادت های یادگیری، صدای کودک، تصویر چهره و حتی شیوه واکنش او به محتوا می توانند برای ساختن تصویری نسبتا دقیق از شخصیت و رفتار او استفاده شوند. این داده ها ممکن است برای شخصی سازی خدمات به کار روند، اما در صورت گردآوری نامتناسب یا استفاده نادرست، زمینه تبعیض، تبلیغات هدفمند، دست کاری رفتاری یا افشای اطلاعات حساس را نیز فراهم می کنند. آنچه امروز یک سرگرمی بی اهمیت به نظر می رسد، ممکن است فردا بخشی از سابقه دیجیتال کودک باشد؛ سابقه ای که خودش در شکل گیری آن نقش محدودی داشته است.

مشکل مهم تر، نابرابری میان کودک و شرکت فناوری است. کودک نمی تواند به آسانی پیامدهای پردازش داده را پیش بینی کند، متن های پیچیده شرایط استفاده را بفهمد یا درباره شیوه طراحی یک سامانه تصمیم بگیرد. حتی رضایت والدین نیز به تنهایی پاسخ همه پرسش ها نیست؛ زیرا هر نوع گردآوری داده، صرفا به دلیل موافقت یک بزرگسال، لزوما ضروری، متناسب یا به نفع کودک نمی شود. رضایت معتبر باید در کنار شفافیت، محدودیت هدف، امنیت داده ها و امکان اعمال حقوق قانونی بررسی شود.

ماده ۱۶کنوانسیون حقوق کودک، کودک را در برابر مداخله خودسرانه یا غیرقانونی در حریم خصوصی حمایت می کند. کمیته حقوق کودک نیز در تفسیر عمومی شماره ۲۵ تاکید کرده است که حقوق کودکان باید در محیط دیجیتال نیز به رسمیت شناخته و حمایت شوند. بر این اساس، حفاظت از داده های کودکان را نباید صرفا یک موضوع فنی یا انتخابی در تنظیمات تلفن همراه دانست. این موضوع بخشی از تعهد گسترده تر به حفظ کرامت، امنیت، رشد و استقلال تدریجی کودک است.

شرکت های فناوری باید مشخص کنند چه داده ای را، با چه هدفی و برای چه مدتی جمع آوری می کنند و چرا گردآوری آن ضروری است. همچنین باید از جمع آوری بیش از اندازه، استفاده های ناسازگار با هدف اولیه و دسترسی غیرمجاز جلوگیری کنند. دولت ها نیز باید مقررات متناسب با سن، سازوکارهای نظارتی و راه های موثر شکایت و جبران خسارت را فراهم کنند. در کنار این وظایف، مدارس و خانواده ها باید از ارائه غیرضروری اطلاعات کودکان به ابزارهای دیجیتال خودداری کنند و به کودکان بیاموزند که هر پرسش شخصی را نباید با هر سامانه ای در میان گذاشت.

حق بر حریم خصوصی به معنای محروم کردن کودکان از فناوری نیست؛ به معنای آن است که ورود به جهان دیجیتال، کودک را از حق کنترل متناسب بر اطلاعات خود محروم نکند. اگر کودکی هنوز توان پیش بینی پیامدهای افشای اطلاعاتش را ندارد، مسئولیت حفاظت از او باید جدی تر شود، نه اینکه به دلیل ناآگاهی اش نادیده گرفته شود. پرسش نهایی این نیست که آیا داده های کودکان ارزش اقتصادی دارند؛ روشن است که دارند. پرسش این است که آیا جامعه اجازه خواهد داد ارزش اقتصادی این داده ها بر حق کودک برای برخورداری از حریم خصوصی غلبه کند؟