آیا والدین حق دارند حریم خصوصی فرزندانشان را نقض کنند؟

دکتر محمدمهدی سیدناصری

حقوقدان،پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال

آیا والدین حق دارند حریم خصوصی فرزندانشان را نقض کنند؟

عکس اولین روز مدرسه، فیلم جشن تولد، لحظه گریه کودک یا روایت یک مشکل خانوادگی؛ بسیاری از والدین این لحظه ها را با نیت محبت، افتخار یا ثبت خاطره در فضای مجازی منتشر می کنند. گاهی نیز تصور می کنند چون فرزندشان هنوز به سن قانونی نرسیده است، تصمیم گیری درباره تصویر و اطلاعات او به طور کامل در اختیار آنان قرار دارد. اما آیا مسئولیت پدر و مادر در قبال کودک به معنای مالکیت بر هویت دیجیتال اوست؟

انتشار اطلاعات کودک ممکن است در ظاهر بی ضرر باشد، اما هر تصویر و روایت می تواند بخشی از سابقه دیجیتال او را بسازد؛ سابقه ای که پس از انتشار، کنترل کامل آن دشوار است. عکس یا ویدئویی که امروز برای خانواده بامزه و دوست داشتنی به نظر می رسد، ممکن است سال ها بعد موجب شرمندگی، آزار همسالان یا افشای اطلاعاتی شود که کودک ترجیح می دهد خصوصی بماند. گاهی نیز تصویر کودک همراه با اطلاعات مکانی، نام مدرسه یا جزئیات زندگی روزمره منتشر می شود و خطرهای امنیتی تازه ای ایجاد می کند.

این بدان معنا نیست که والدین هرگز نباید تصویر فرزندشان را به اشتراک بگذارند. مسئله، ضرورت، تناسب و احترام به کودک است. هرچه کودک بزرگ تر می شود، توانایی او برای بیان ترجیحات و درک پیامدهای انتشار اطلاعاتش افزایش می یابد و نظرش باید جدی تر گرفته شود. حتی در سنین پایین نیز باید میان منفعت واقعی انتشار و میل بزرگسالان به اشتراک گذاری لحظه های شخصی تفاوت گذاشت. کودک نباید صرفا به دلیل وابستگی خانوادگی، از حق برخورداری از حریم خصوصی محروم شود.

ماده ۱۶کنوانسیون حقوق کودک از حریم خصوصی کودک حمایت می کند. در کنار آن، ماده ۵ بر نقش والدین در راهنمایی کودک متناسب با توانایی های در حال رشد او تاکید دارد. این دو اصل باید در کنار یکدیگر فهمیده شوند: والدین مسئول مراقبت و راهنمایی اند، اما این مسئولیت مجوز نامحدود برای نادیده گرفتن کرامت و حریم خصوصی کودک نیست. تصمیم درست باید با توجه به سن، میزان حساسیت اطلاعات، دامنه انتشار و احتمال پیامدهای آینده گرفته شود.

والدین پیش از انتشار عکس یا روایت شخصی فرزندشان می توانند از خود بپرسند: آیا انتشار این محتوا ضروری است؟ آیا ممکن است در آینده برای کودک ناراحت کننده باشد؟ آیا اطلاعاتی درباره محل زندگی، مدرسه یا وضعیت شخصی او افشا می شود؟ آیا کودک می تواند نظرش را بیان کند و آیا مخالفت او جدی گرفته خواهد شد؟ پاسخ به این پرسش ها، حتی اگر انتشار را کاملا منتفی نکند، می تواند از بسیاری از تصمیم های عجولانه جلوگیری کند.

مسئولیت خانواده فقط مراقبت از کودک در برابر رفتار دیگران نیست؛ مراقبت از هویت دیجیتالی او نیز بخشی از همین مسئولیت است. گاهی بهترین شکل محبت آن نیست که لحظه ای زیبا را با همه به اشتراک بگذاریم، بلکه آن است که اجازه دهیم کودک خودش در آینده درباره روایت زندگی اش تصمیم بگیرد. کودکی، خاطره ای نیست که بزرگسالان حق داشته باشند بی قیدوشرط منتشرش کنند؛ زندگی انسانی است که باید از همان سال های نخست، حرمت آن را پاس داشت.