آیا کودکان حق دارند گذشته دیجیتال خود را پاک کنند؟

دکتر محمدمهدی سیدناصری

حقوقدان،پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال

آیا کودکان حق دارند گذشته دیجیتال خود را پاک کنند؟

ممکن است عکسی که در کودکی منتشر شده، سال ها بعد برای نوجوانی مایه ناراحتی باشد؛ یا اطلاعاتی که در یک برنامه ثبت شده، پس از مدتی دیگر هیچ تناسبی با زندگی و خواسته های او نداشته باشد. گاهی نیز کودک بزرگ تر می شود و می خواهد از سابقه ای فاصله بگیرد که دیگران، بدون مشارکت موثر او، برایش ساخته اند. در جهان دیجیتال، گذشته به آسانی از میان نمی رود؛ محتوایی که منتشر شده است ممکن است ذخیره، بازنشر یا در خدمات دیگری بازتاب داده شود. این وضعیت پرسشی مهم درباره حق کودک برای تغییر، رشد و بازتعریف هویت خود ایجاد می کند.

کودکان در مسیر رشد، دیدگاه ها و علایقشان را تغییر می دهند. رفتار یا تصویری که در یک سن عادی به نظر می رسد، ممکن است در مرحله ای دیگر با احساس شرمندگی یا نگرانی همراه شود. اگر هر لحظه کودکی برای همیشه و بدون امکان کنترل در دسترس بماند، کودک ممکن است احساس کند گذشته دیجیتال او بیش از اندازه بر آینده اش سلطه دارد. از همین رو، حق درخواست حذف اطلاعات، اصلاح داده های نادرست و محدودکردن انتشار برخی محتواها می تواند برای حفظ کرامت و استقلال کودک اهمیت داشته باشد.

بااین حال، «حق فراموش شدن» به معنای حق مطلق برای حذف هر اطلاعاتی در هر شرایطی نیست. باید میان داده های شخصی غیرضروری، اطلاعات نادرست، تصاویر خصوصی، محتوای زیان بار و مطالبی که انتشار آن ها با منافع عمومی یا آزادی بیان ارتباط دارد، تفاوت گذاشت. همچنین حذف یک نسخه از محتوا لزوما همه نسخه های ذخیره شده یا بازنشرشده را از بین نمی برد. بنابراین، نباید به کودک یا خانواده وعده ای داد که از نظر فنی یا حقوقی همیشه امکان تحقق آن وجود ندارد.

ماده ۱۶کنوانسیون حقوق کودک، حریم خصوصی کودک را مورد حمایت قرار می دهد. تفسیر عمومی شماره ۲۵ کمیته حقوق کودک نیز بر اهمیت حفاظت از داده های کودکان در محیط دیجیتال تاکید دارد. این چارچوب ها مبنایی برای بررسی حقوق کودک در برابر ذخیره سازی و استفاده نامتناسب از اطلاعات فراهم می کنند؛ هرچند جزئیات حق حذف داده ها و شرایط اعمال آن، بسته به قوانین قابل اجرا و نوع اطلاعات متفاوت است.

شرکت های فناوری باید امکان درخواست دسترسی، اصلاح یا حذف داده ها را به صورت روشن و قابل استفاده فراهم کنند و درخواست های مربوط به کودکان را با حساسیت متناسب بررسی کنند. والدین نیز باید هنگام انتشار اطلاعات فرزندان، به این واقعیت توجه داشته باشند که کودک در آینده ممکن است نظر متفاوتی داشته باشد. دولت ها باید قواعد مشخصی برای حفاظت از داده های کودکان و رسیدگی به درخواست های حذف یا اصلاح ایجاد کنند و در عین حال، تعادل لازم با حقوق دیگران را در نظر بگیرند.

کودک حق دارد بزرگ شود، تغییر کند و اشتباهاتش را پشت سر بگذارد. هویت دیجیتال نباید به زندانی تبدیل شود که در آن هر تصویر و هر رفتار گذشته برای همیشه علیه او باقی بماند. جامعه ای که به رشد کودک احترام می گذارد، باید به او امکان دهد نه فقط آینده اش را بسازد، بلکه در حدود قانون، درباره آنچه از گذشته اش همچنان در معرض دید دیگران باقی می ماند نیز نقش موثری داشته باشد.