آیا نظارت دیجیتال بر کودکان به بهانه امنیت، مجاز است؟

دکتر محمدمهدی سیدناصری

حقوقدان،پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال

آیا نظارت دیجیتال بر کودکان به بهانه امنیت، مجاز است؟

بسیاری از والدین از اینکه فرزندشان در مسیر مدرسه کجاست، با چه کسانی ارتباط دارد یا چه محتوایی در تلفن همراهش می بیند، نگران اند. ابزارهای کنترل والدین و امکان ردیابی موقعیت مکانی، راه هایی برای کاهش برخی خطرها در اختیار خانواده ها قرار داده اند. اما میان مراقبت مسئولانه و نظارت دائمی تفاوتی اساسی وجود دارد؛ تفاوتی که اگر نادیده گرفته شود، امنیت بهانه ای برای محدودکردن بیش از اندازه حریم خصوصی کودک خواهد شد.

کودک برای رشد به راهنمایی و حمایت نیاز دارد و میزان استقلال او باید متناسب با سن، توانایی ها و شرایطش افزایش یابد. در برخی موقعیت ها، نظارت محدود و هدفمند می تواند ضروری باشد؛ برای مثال، هنگامی که خطر مشخصی وجود دارد یا کودک هنوز توانایی کافی برای مدیریت یک موقعیت پرخطر را ندارد. اما ردیابی دائمی، خواندن همه پیام ها یا جمع آوری بی وقفه اطلاعات رفتاری، بدون توجه به ضرورت و تناسب، ممکن است اعتماد میان کودک و والدین را تضعیف کند. اگر کودک احساس کند هر گفت وگو و هر حرکت او زیر نظر است، ممکن است به جای گفت وگوی صادقانه، به پنهان کاری روی بیاورد.

ماده ۱۶کنوانسیون حقوق کودک، حق کودک بر حریم خصوصی را به رسمیت می شناسد؛ در مقابل، ماده ۵ نقش والدین را در راهنمایی کودک متناسب با توانایی های در حال رشد او مورد توجه قرار می دهد. این دو اصل نه در تضاد مطلق با یکدیگرند و نه یکی دیگری را کاملا کنار می زند. وظیفه والدین، ایجاد تعادل میان حمایت و استقلال است؛ تعادلی که با رشد کودک تغییر می کند و نمی توان برای همه سنین و همه شرایط، یک قاعده ثابت در نظر گرفت.

برای ارزیابی مشروعیت نظارت، باید چند پرسش مطرح شود: هدف آن چیست؟ آیا خطر مشخصی وجود دارد؟ آیا راهی کم مداخله تر برای حفاظت از کودک در دسترس است؟ چه اطلاعاتی جمع آوری می شود و چه کسی به آن ها دسترسی دارد؟ آیا مدت نظارت محدود است و آیا کودک، متناسب با سنش، از دلیل آن آگاه می شود؟ این پرسش ها کمک می کنند مراقبت از حالت واکنشی و مبتنی بر ترس خارج شود و به تصمیمی سنجیده تبدیل گردد.

شرکت های سازنده ابزارهای کنترل والدین نیز باید درباره نوع داده های جمع آوری شده، شیوه ذخیره سازی و امکان دسترسی اشخاص دیگر شفاف باشند. ابزاری که با هدف حفاظت از کودک ساخته شده است، نباید خود به منبع تازه ای برای نقض حریم خصوصی یا سوءاستفاده از اطلاعات تبدیل شود. دولت ها نیز باید اطمینان حاصل کنند که خدمات نظارتی، به ویژه آن هایی که داده های حساس کودکان را پردازش می کنند، تحت قواعد مناسب حفاظت از داده قرار دارند.

والدین برای مراقبت از فرزندشان مجبور نیستند میان بی تفاوتی و کنترل کامل یکی را انتخاب کنند. می توان قواعد روشن داشت، درباره خطرها گفت وگو کرد و در موقعیت های لازم نظارت متناسب انجام داد، بی آنکه استقلال کودک را نادیده گرفت. امنیت واقعی زمانی شکل می گیرد که کودک بداند در صورت بروز مشکل می تواند به والدین مراجعه کند؛ نه اینکه از ترس نظارت یا مجازات، مسئله را پنهان سازد.