پروهورمون های گیاهی (اکدی استرون و تورکسترون)؛ حقیقت علمی یا هیاهوی تبلیغاتی؟

پروهورمون های گیاهی (اکدی استرون و تورکسترون)؛ حقیقت علمی یا هیاهوی تبلیغاتی؟

در سال های اخیر، بازار مکمل های ورزشی شاهد موج جدیدی از ترکیباتی بوده است که تحت عنوان «پروهورمون های گیاهی» یا «آنابولیک های طبیعی» به ورزشکاران معرفی می شوند. در میان این ترکیبات، اکدی استرون (به ویژه ۲۰هیدروکسی اکدی سون یا 20E) و تورکسترون (استخراج شده از گیاهان خانواده Ajuga turkestanica) بیشترین سر و صدا را به پا کرده اند. تبلیغات تجاری ادعا می کنند که این ترکیبات اثری مشابه استروئیدهای آنابولیک در رشد عضلات و افزایش قدرت دارند، بدون اینکه عوارض جانبی هورمونی ایجاد کنند.

اما وقتی از زاویه شواهد بالینی روش مند و کارآزمایی های کنترل شده به این ادعاها نگاه می کنیم، تصویر واقعی چگونه است؟ آیا این ترکیبات کلید طلایی رشد عضلانی هستند یا صرفا بازاریابی هوشمندانه؟

اکدی استرون و ترکسترون چیستند؟

اکدی استروئیدها دسته ای از ترکیبات استروئیدی طبیعی هستند که در گیاهان (مانند اسفناج، کینوا و برخی سرخس ها) و حشرات یافت می شوند. نقش بیولوژیکی آن ها در گیاهان، دفاع در برابر حشرات گیاه خوار است. از دیدگاه ساختار شیمیایی، این ترکیبات ساختاری شبیه به هورمون های پوسته ریزی حشرات دارند؛ اما در بدن انسان گیرنده های استروژنی یا آندروژنی کلاسیک را تحریک نمی کنند.

تورکسترون نیز نوعی فیتواکدی استروئید است که بیشتر از گیاه آیوگا ترکستانیکا استخراج می شود و در سال های اخیر به دلیل ادعای «قدرت بالاتر نسبت به سایر اکدی استرون ها» در شبکه های اجتماعی محبوبیت زیادی کسب کرده است.

مکانیسم اثر پیشنهادی؛ تفاوت سلول تا انسان

در مطالعات درون تنی (In vitro) و آزمایشگاهی روی سلول های عضلانی (مانند میوتوب های C2C12)، فیتواکدی استروئیدها نشان دادند که می توانند مسیرهای سنتز پروتئین (مانند مسیر PI3K) را تحریک کنند و از تخریب پروتئین عضلانی بکاهند. همین مشاهدات اولیه، همراه با برخی پژوهش های حیوانی قدیمی در دهه ۷۰ میلادی، پایه گذار ادعاهای بزرگ تجاری شد.

بااین حال، چالش بزرگ در علوم تغذیه ورزشی این است که آیا نتایج به دست آمده از محیط کشت آزمایشگاهی یا موش های آزمایشگاهی، عینا در بدن انسان تمرین کرده نیز تکرار می شود؟ بررسی کارآزمایی های انسانی پاسخ دقیق تری به این پرسش می دهد.

بررسی شواهد بالینی؛ چه چیزی در انسان اثبات شده است؟

۱. اکدی استرون (20-Hydroxyecdysone)

درباره اکدی استرون، وضعیت شواهد ترکیبی است:

• مطالعات مثبت اولیه: در یک کارآزمایی بالینی مهم و کنترل شده در سال ۲۰۱۹، پژوهشگران مشاهده کردند که مصرف مکمل اکدی استرون در مردان جوان طی یک دوره تمرین مقاومتی ۱۰ هفته ای، افزایش معناداری در توده بدون چربی و بهبود قدرت در حرکت پرس سینه (1RM) ایجاد کرد. این مطالعه به قدری سر و صدا کرد که آژانس جهانی مبارزه با دوپینگ (WADA) را بر آن داشت تا اکدی استرون را در فهرست پایش (Monitoring Program) خود قرار دهد.
• متاآنالیزها و بررسی های جامع جدید: بااین حال، تازه ترین متاآنالیزها و بررسی های مروری ساختاریافته (از جمله مرور جامع پژوهشگران در سال های اخیر روی کارآزمایی های تصادفی سازی شده کنترل شده) نشان می دهند که اگرچه اثرات ملایمی روی قدرت بخش تحتانی بدن مشاهده شده است، اما اثر کلی آن ها بر ترکیب بدنی (توده عضلانی و کاهش چربی) در مقیاس وسیع تر بسیار محدود است. افزون بر این، بسیاری از مطالعات این حوزه با چالش هایی نظیر کیفیت ناهمگون محصولات تجاری و عدم استانداردسازی دوز موثر مواجه بوده اند.

۲. تورکسترون (Turkesterone)

درباره ترکسترون، وضعیت شواهد انسانی بسیار فقیرتر از ادعاهای تجاری آن است:

• کارآزمایی های انسانی اخیر: در حالی که تبلیغات اینترنتی ادعا می کنند ترکسترون یک آنابولیک قدرتمند است، تازه ترین کارآزمایی های بالینی کنترل شده روی ورزشکاران مقاومتی نشان داده اند که مصرف دوزهای رایج تورکسترون (مثلا ۵۰۰ میلی گرم در روز برای دوره های ۴ هفته ای) هیچ تفاوت معناداری در ترکیب بدنی، توده بدون چربی، درصد چربی یا قدرت عضلانی در مقایسه با دارونما ایجاد نکرده است.
• کمبود داده های مستقل: بیشتر ادعاهای پیرامون برتری ترکسترون بر سایر فیتواکدی استرون ها برپایه نظرات شخصی، بازاریابی اینترنتی یا مطالعات حیوانی قدیمی بنا شده اند و کارآزمایی های مستقل انسانی با نمونه های بزرگ هنوز این ادعاها را تایید نکرده اند.

حقیقت علمی در برابر هیاهوی تبلیغاتی

اگر بخواهیم منصفانه و بر اساس داده های علمی قضاوت کنیم:

1. امنیت نسبی: فیتواکدی استروئیدها در دوزهای رایج سمیتی نشان نداده اند و عوارض جانبی خطرناک هورمونی (مانند افت تستوسترون درون زاد یا مشکلات حاد کبدی که در استروئیدهای آنابولیک دیده می شود) را ندارند.
2. اثربخشی اغراق شده: برخلاف ادعای مربیان فضای مجازی که تورکسترون یا اکدی استرون را «استروئیدهای گیاهی بدون عارضه» می نامند، قدرت عضله سازی آن ها بسیار کمتر از ترکیبات دارویی و حتی در بسیاری از موارد قابل مقایسه با یک پروتئین وی باکیفیت یا کراتین مونوهیدرات استاندارد نیست.
3. مشکلات صنعت مکمل: عدم خلوص مواد اولیه، تفاوت زیاد میان برچسب محصول و مقدار واقعی ماده موثره، و قیمت های بسیار بالا از جمله چالش های خرید این مکمل ها در بازار جهانی است.

راهکار عملی برای ورزشکاران

اگر به عنوان یک ورزشکار به دنبال بهینه سازی عملکرد، قدرت و رشد عضلانی خود هستید، تخصیص بودجه مالی خود را باید بر اساس اولویت بندی علمی انجام دهید:

• پایه های پولادین تغذیه و تمرین: کالری دریافتی مناسب، پروتئین کافی (۱.۶ تا ۲.۲ گرم بر کیلوگرم)، خواب باکیفیت و برنامه ریزی دقیق تمرین مقاومتی بیش از ۹۰ درصد نتیجه شما را رقم می زنند.
• مکمل های دارای سطح شواهد بالا (Group A - AIS): کراتین مونوهیدرات، کافئین، بتاالانین و پروتئین وی مکمل هایی هستند که ده ها کارآزمایی انسانی اثرگذاری قطعی آن ها را اثبات کرده اند.
• جایگاه پروهورمون های گیاهی: اکدی استرون و ترکسترون در حال حاضر در بهترین حالت مکمل های «امیدوارکننده اما نیازمند بررسی بیشتر» (یا کم اثر نسبت به هزینه) محسوب می شوند. اگر مایل به امتحان کردن آن ها هستید، با دید واقع بینانه و بدون انتظار معجزه به آن ها نگاه کنید.

رفرنس ها (منابع):

1. Isenmann, E., Ambrosio, G., Joseph, J. F., Mazzarino, M., de la Torre, X., Zimmer, P., Kazlauskas, R., Diel, P., & Botrè, F. (2019). Ecdysteroids as a non-conventional anabolic agent: performance enhancement by ecdysterone supplementation in humans. Archives of Toxicology, 93(7), 1807–1816. https://doi.org/10.1007/s00204-019-02490-x
2. Lautner, C., et al. (2026). The current evidence of the performance enhancing effects of 20-hydroxyecdysone: A scoping review with meta-analytical approach. Performance Enhancement & Health, 14(5), 100457. https://doi.org/10.1016/j.peh.2026.100457
3. Todorova, V., Ivanov, K., Delcheva, S., & Petrova, D. (2024). Ecdysterone and Turkesterone—Compounds with Prominent Potential in Sport and Healthy Nutrition. Nutrients, 16(9), 1332. https://doi.org/10.3390/nu16901332
4. Castillo, C., et al. (2024). The effect of Turkesterone supplementation on body composition in healthy exercise-trained males and females. Nova Southeastern University ScholarWorks. https://scholars.nova.edu/en/publications/the-effect-of-turkesterone-supplementation-on-body-composition-in-2/
5. Office of Dietary Supplements (OPSS). (2023). Ecdysterone and Turkesterone Dietary Supplements. Department of Defense Dietary Supplement Resource.