سنگلج؛ از معماری سکونت تا تداوم زندگی

شعار روز جهانی معماری ۲۰۲۶، «مسکن حق انسانی است، آن را بسازید»، فراتر از طرح ضرورت افزایش ساخت وساز، بر مسئولیت معماری در قبال کیفیت زندگی انسان، عدالت اجتماعی و آینده شهرها تاکید می کند. این شعار در شرایطی مطرح می شود که دسترسی به مسکن مناسب، ایمن و مقرون به صرفه به یکی از چالش های جوامع معاصر تبدیل شده است. با این حال، پاسخ به مسئله مسکن را نمی توان صرفا در افزایش تعداد واحدهای ساخته شده جست وجو کرد. آنچه اهمیت دارد، بازاندیشی در کیفیت مسکن، شیوه های تولید فضای سکونت و نسبت میان معماری، محیط زیست و هویت شهری است. خانه یکی از بنیادی ترین بسترهای شکل گیری هویت فردی و جمعی است؛ جایی که تجربه زیستن در فضا با خاطرات، روابط اجتماعی و فرهنگ یک جامعه پیوند می خورد و در گذر زمان، بخشی از حافظه شهر را می سازد. از این منظر، مسکن فقط موضوعی اقتصادی یا کالبدی نیست، بلکه با احساس امنیت، کیفیت زندگی، تعلق مکانی و استمرار روابط اجتماعی ارتباطی مستقیم دارد. بنابراین، تحقق حق برخورداری از مسکن شایسته مستلزم توجه هم زمان به کیفیت معماری، شرایط محیطی، نیازهای اجتماعی و زمینه فرهنگی هر مکان است.

یکی از مهم ترین راهبردها در این مسیر، توجه به معماری سازگار با اقلیم است. معماری بومی ایران در طول قرن ها، بر پایه شناخت شرایط جغرافیایی، اقلیمی و ظرفیت های محیطی شکل گرفته است. جهت گیری بناها، تناسب بازشوها، ضخامت دیوارها، حیاط های مرکزی، سایه اندازها و بهره گیری از جریان طبیعی هوا، نمونه هایی از راهکارهایی هستند که برای تامین آسایش حرارتی و کاهش وابستگی به منابع انرژی به کار گرفته شده اند. این تجربه تاریخی نشان می دهد معماری می تواند با اتکا به شناخت محیط و طراحی هوشمندانه، میان نیازهای انسانی و محدودیت های طبیعی تعادل برقرار کند.

در شرایط کنونی، با تشدید تغییرات اقلیمی، افزایش دمای شهرها و رشد مصرف انرژی، بازخوانی این دانش اهمیت بیشتری یافته است. البته معماری اقلیم گرا به معنای بازتولید ظاهری عناصر معماری گذشته نیست، بلکه مستلزم شناخت منطق عملکردی آنها و بهره گیری خلاقانه از این منطق در طراحی معاصر است. ترکیب دانش بومی با فناوری های نوین می تواند به شکل گیری ساختمان هایی با مصرف انرژی کمتر، آسایش بیشتر و سازگاری بالاتر با شرایط محیطی منجر شود. از این منظر، توجه به اقلیم نه انتخابی سلیقه ای، بلکه بخشی از مسئولیت حرفه ای معماری در قبال منابع طبیعی و نسل های آینده است. در کنار این رویکرد، بازاستفاده از ساختمان های موجود می تواند نقشی موثر در پاسخ گویی به نیازهای سکونتی و کاهش پیامدهای زیست محیطی ساخت وساز داشته باشد. هر ساختمان، حاصل صرف منابع طبیعی، انرژی، مصالح و نیروی انسانی است. تخریب ساختمان های موجود، در شرایطی که امکان بهره برداری مجدد از آنها وجود دارد، به اتلاف سرمایه های کالبدی و گاه فرهنگی منجر می شود و با تحمیل هزینه های زیست محیطی ناشی از تولید نخاله، مصرف مصالح جدید و صرف انرژی، پایداری فرایند ساخت وساز را نیز تحت تاثیر قرار می دهد. در مقابل، بهسازی، مقاوم سازی و تغییر کاربری متناسب بناهای موجود، در صورت برخورداری از توجیه فنی و اقتصادی، می تواند راهکاری سنجیده برای استفاده بهینه از ظرفیت های کالبدی شهر باشد.

بازاستفاده از ساختمان ها به معنای مخالفت با نوسازی یا حفظ تمام بناها بدون ارزیابی نیست، بلکه بر ضرورت تصمیم گیری مبتنی بر شناخت ارزش ها، وضعیت سازه ای، نیازهای عملکردی و ظرفیت های هر بنا تاکید دارد. در این فرایند، مداخله معماری باید به گونه ای انجام شود که ضمن تامین الزامات زندگی امروز، از تخریب غیرضروری منابع و از دست رفتن ارزش های فرهنگی جلوگیری کند. چنین نگرشی می تواند مفهوم توسعه شهری را از گسترش مداوم کالبدی به سمت ارتقای کیفیت فضاهای موجود و استفاده مسئولانه از سرمایه های پیشین هدایت کند.

این مسئله در تهران، شهری با لایه های متنوع تاریخی و معماری، اهمیتی ویژه دارد. خانه های ارزشمند، بناهای تاریخی و بافت های هویت مند این شهر صرفا یادگارهایی از گذشته نیستند؛ آنها حامل تجربه های معماری، شیوه های زیست، روابط اجتماعی و تحولات تاریخی تهران اند. با این حال، فشارهای اقتصادی، افزایش ارزش زمین و غلبه نگاه مبتنی بر حداکثر بهره برداری از اراضی، بسیاری از این سرمایه ها را در معرض تخریب یا دگرگونی های نامتناسب قرار داده است. حفاظت از میراث معماری را نباید صرفا دل بستگی به گذشته یا مانعی برای توسعه دانست، بلکه باید آن را بخشی از رویکردی پایدار به توسعه شهری به شمار آورد. محله سنگلج نمونه ای مهم برای درک این ضرورت است. ارزش بافت تاریخی این محله فقط به قدمت برخی بناها محدود نمی شود، بلکه در پیوند میان ساختار کوچه ها، مقیاس فضاهای شهری، الگوی استقرار خانه ها، روابط همسایگی و خاطرات جمعی ساکنان آن شکل می گیرد. بافت تاریخی، مجموعه ای از ساختمان های منفرد نیست که بتوان ارزش هریک را مستقل از محیط پیرامون سنجید، بلکه کلیتی به هم پیوسته از عناصر کالبدی، اجتماعی و فرهنگی است. تخریب خانه های ارزشمند و جایگزینی آنها با ساخت وسازهایی ناسازگار با مقیاس و هویت محله، می تواند به گسست این پیوستگی و تضعیف هویت تاریخی شهر بینجامد. حفاظت از سنگلج و دیگر بافت های هویت مند تهران، مستلزم عبور از رویکردی صرفا کالبدی و توجه به تداوم زندگی در این محدوده هاست. مرمت اصولی، بهسازی زیرساخت ها، ارتقای خدمات شهری و تعریف کاربری های سازگار می توانند ضمن حفظ ارزش های معماری، زمینه حضور و فعالیت مستمر در بافت را فراهم کنند. در این میان، مشارکت ساکنان و توجه به نیازهای واقعی آنان اهمیتی اساسی دارد؛ زیرا هویت محله فقط در بناهای آن خلاصه نمی شود، بلکه در زندگی روزمره، روابط اجتماعی و پیوند مردم با محیط سکونت نیز استمرار می یابد. حفاظت پایدار زمانی تحقق می یابد که هم ارزش های تاریخی حفظ شوند و هم امکان برخورداری از زندگی شایسته برای ساکنان فراهم باشد. از این رو، پیوند میان حق مسکن و حفاظت از میراث معماری نیازمند سیاست گذاری و برنامه ریزی سنجیده است. نمی توان به نام حفاظت تاریخی، نیازهای سکونتی و ضرورت بهسازی محیط زندگی را نادیده گرفت؛ همان گونه که تامین مسکن نیز نباید به توجیهی برای تخریب بی رویه خانه ها و بافت های ارزشمند تبدیل شود. حمایت از مرمت و احیا، تسهیل نوسازی سازگار، بهره گیری از ظرفیت متخصصان، مشارکت جامعه محلی و تدوین ضوابط متناسب با ویژگی های هر بافت، از جمله اقداماتی است که می تواند میان این دو ضرورت تعادل برقرار کند.

شعار روز جهانی معماری ۲۰۲۶ فرصتی است برای بازتعریف مسئولیت معماری در برابر جامعه و محیط زیست. تحقق حق مسکن فقط به ساخت واحدهای بیشتر وابسته نیست، بلکه به کیفیت طراحی، سازگاری با اقلیم، استفاده مسئولانه از منابع و توجه به زمینه های تاریخی و فرهنگی نیز نیاز دارد. آینده معماری تهران نه فقط در ساختمان های تازه، بلکه در توانایی ما برای بازآفرینی ظرفیت های موجود، احیای خانه های ارزشمند و حفاظت از محله هایی چون سنگلج رقم خواهد خورد. توسعه پایدار شهری زمانی معنا می یابد که ساختن آینده به بهای نابودی سرمایه های گذشته تمام نشود؛ زیرا معماری مسئولانه، علاوه بر پاسخ گویی به نیازهای امروز، باید امکان تداوم حافظه، هویت و کیفیت زندگی را برای نسل های آینده نیز فراهم کند.

روزنامه شرق/ شنبه 25 مهر 1405

https://www.sharghdaily.com/fa/tiny/news-1135275