گیربکس اتوماتیک.

ابوالفضل جهانشاهلو 

۱.مقدمه و فلسفه فنی
وظیفه گیربکس اتوماتیک دقیقا مثل گیربکس دستی است: تنظیم نسبت گشتاور به سرعت. تفاوت اصلی در این است که انتخاب دنده و قطع و وصل قدرت بدون دخالت راننده و توسط واحد کنترل الکترونیکی (TCU)، فشار هیدرولیک و عملگرهای برقی انجام می شود.
هدف مهندسی آن سه چیز است:
۱. حذف کلاچ گیری و خطای انسانی
۲. نگه داشتن موتور در بهینه ترین دور برای مصرف و آلایندگی
۳. تعویض دنده نرم و بدون افت محسوس قدرت
امروز بیش از ۸۰ درصد خودروهای صفر کیلومتر جهان اتوماتیک هستند و در ایران هم روند بازار به سرعت به همین سمت رفته است.
۲. انواع اصلی گیربکس اتوماتیک
الف) اتوماتیک کلاسیک AT (مبدل گشتاور + چرخ دنده های خورشیدی)
رایج ترین نوع در خودروهای ژاپنی، کره ای و چینی لوکس. مثل گیربکس ۶ سرعته دنا پلاس اتومات و هیوندای آزرا.
طرز کار: به جای کلاچ، قطعه ای به نام تورک کانورتر (Torque Converter) با روغن قدرت را منتقل می کند. تغییر دنده هم با مجموعه چرخ دنده های سیاره ای (Planetary Gear) و کلاچ های داخلی انجام می شود.
مزیت: بسیار نرم، بادوام، عالی برای ترافیک و موتورهای پرگشتاور.
عیب: کمی سنگین تر و پرمصرف تر از دستی، هزینه تعمیر بالا.
ب) CVT (گیربکس پیوسته متغیر)
در شاهین اتومات، اطلس، تیگو ۷ و ۸، لاماری و بیشتر نیسان ها استفاده می شود.
طرز کار: هیچ چرخ دنده ای ندارد. دو پولی مخروطی و یک تسمه فلزی (Belt/Chain) نسبت دنده را به صورت پیوسته تغییر می دهند. یعنی بی نهایت دنده بین کمترین تا بیشترین نسبت.
مزیت: نرم ترین تعویض، مصرف سوخت بسیار کم، نگه داشتن موتور در دور بهینه.
عیب: حس کشسانی و صدای یکنواخت موتور، نامناسب برای رانندگی اسپرت و گشتاورهای خیلی بالا، حساسیت به سرویس روغن و داغ کردن در سربالایی طولانی.
ج) دوکلاچه DCT / DSG
در خودروهای فولکس واگن، چری و برخی فونیکس ها.
طرز کار: دو کلاچ جدا دارد؛ یکی برای دنده های فرد (۱،۳،۵) و یکی برای زوج (۲،۴،۶). دنده بعدی همیشه پیش انتخاب است، پس تعویض در کمتر از ۰/۲ ثانیه انجام می شود.
مزیت: سریع ترین و هیجانی ترین تعویض، بازده بالا و مصرف کم.
عیب: در ترافیک سنگین داغ می کند و تکان می خورد، هزینه تعمیر بسیار بالا.
د) AMT / نیمه اتوماتیک (کلاچی رباتیک)
مثل کوییک و ساینا اتومات قدیم و پژو ۲۰۷ اتومات قدیم.
طرز کار: همان گیربکس دستی است که یک ربات به جای راننده کلاچ می گیرد و دنده عوض می کند.
مزیت: ارزان و ساده.
عیب: تکان و مکث محسوس هنگام تعویض، قدیمی و در حال حذف از بازار.
۳. اجزای کلیدی مشترک
۱. TCU (کامپیوتر گیربکس): با توجه به سرعت، دور موتور، فشار پدال گاز و شیب جاده تصمیم می گیرد
۲. سلونوئیدها و بلوک هیدرولیک: فرمان برقی را به فشار روغن تبدیل می کنند
۳. روغن ATF مخصوص: هم روان کار، هم واسط انتقال قدرت، هم خنک کننده. با واسکازین دستی کاملا فرق دارد
۴. رادیاتور خنک کن روغن گیربکس: حیاتی برای عمر CVT و AT

نگهداری علمی؛ جایی که بیشتر رانندگان اشتباه می کنند
۱. تعویض روغن گیربکس اتومات هر ۴۰ تا ۶۰ هزار کیلومتر (بسته به مدل) و فقط با روغن استاندارد کارخانه. شست وشوی دیرهنگام پس از ۱۵۰ هزار کیلومتر بدون سرویس، گاهی باعث خرابی می شود.
۲. در توقف طولانی پشت چراغ (بیش از ۶۰ ثانیه) به N ببرید، اما در توقف کوتاه در D بمانید و مدام خلاص نکنید.
۳. حالت P را فقط بعد از توقف کامل و کشیدن ترمزدستی بزنید تا پین پارکینگ نشکند.
۴. در سرازیری از حالت دستی / L / دنده سنگین استفاده کنید تا به ترمز فشار نیاید و روغن گیربکس داغ نکند.
۵. خودروی اتومات را با سیم بکسل نکشید و هل ندهید؛ پمپ روغن آن با موتور کار می کند و در حالت خاموش، قطعات بدون روغن می چرخند.