از «شهر ۱۵ دقیقه ای» تا «شهر ۲۴ ساعته عادلانه»: چرا زمان دسترسی به خدمات، معیار پنهان عدالت شهری است؟

از «شهر ۱۵ دقیقه ای» تا «شهر ۲۴ ساعته عادلانه»: چرا زمان دسترسی به خدمات، معیار پنهان عدالت شهری است؟

چکیده

در برنامه ریزی شهری، دسترسی به خدمات عمومی اغلب با فاصله مکانی یا مدت سفر سنجیده می شود؛ اما این رویکرد، بعد مهم دیگری از دسترسی را نادیده می گیرد: زمانی که خدمات در دسترس هستند و زمانی که شهروندان امکان استفاده از آن ها را دارند. یک مرکز درمانی، ایستگاه حمل ونقل عمومی یا مرکز خدمات شهری ممکن است در فاصله ای مناسب قرار داشته باشد، اما تعطیلی زودهنگام، کاهش سرویس در ساعات شب، یا ناسازگاری ساعات فعالیت با برنامه کاری شهروندان، دسترسی واقعی را محدود کند.

پژوهش های جدید درباره شهر ۱۵ دقیقه ای نیز نشان می دهند که ارزیابی دسترسی باید فراتر از فاصله و به سمت تفاوت های زمانی، عملکرد حمل ونقل عمومی و ساعات فعالیت خدمات حرکت کند. برای نمونه، مطالعه ای درباره دسترسی به مراکز آزمایش در ده کلان شهر چین نشان داده است که برنامه زمانی حمل ونقل عمومی و ساعات فعالیت مراکز، در تفاوت دسترسی میان مناطق مرکزی و حومه نقش دارند.

این مقاله مفهوم «عدالت زمانی شهری» را به عنوان چارچوبی برای تحلیل این نابرابری ها پیشنهاد می کند. در این رویکرد، عدالت شهری تنها به این پرسش پاسخ نمی دهد که «خدمات کجا قرار دارند؟»، بلکه می پرسد «چه کسانی، در چه ساعاتی، با چه هزینه و محدودیتی می توانند از آن ها استفاده کنند؟» مقاله همچنین یک چارچوب پنج بعدی برای سنجش و مدیریت دسترسی زمانی ارائه می دهد.

واژگان کلیدی: عدالت زمانی شهری، دسترسی به خدمات، شهر ۱۵ دقیقه ای، حمل ونقل عمومی، فقر زمانی، برنامه ریزی شهری.

۱. مقدمه: وقتی فاصله کم است اما دسترسی دشوار

فرض کنید دو شهروند در فاصله یکسانی از یک مرکز درمانی زندگی می کنند. شهروند نخست در ساعات اداری امکان مراجعه دارد و به حمل ونقل عمومی منظم دسترسی پیدا می کند. شهروند دوم در شیفت شب کار می کند، مسئولیت مراقبت از اعضای خانواده را بر عهده دارد و برای بازگشت به خانه با کاهش سرویس های حمل ونقل مواجه است. از نظر مکانی، هر دو در شرایط مشابهی قرار دارند؛ اما از نظر فرصت واقعی استفاده از خدمات، وضعیت آن ها یکسان نیست.

این تفاوت نشان می دهد که دسترسی شهری فقط یک ویژگی جغرافیایی نیست؛ بلکه حاصل تعامل میان مکان، زمان، برنامه روزانه افراد، هزینه سفر و عملکرد نظام خدمات رسانی است.

مدل شهر ۱۵ دقیقه ای با تاکید بر نزدیکی خدمات ضروری، افق مهمی برای ارتقای کیفیت زندگی شهری فراهم کرده است. بااین حال، پژوهش ها بر ضرورت توجه به زمینه های محلی، تفاوت های اجتماعی و محدودیت های عملی این الگو تاکید می کنند.

بنابراین، گام بعدی در تکامل این رویکرد، حرکت از عدالت در فاصله به سوی عدالت در فرصت زمانی استفاده از شهر است.

۲. عدالت زمانی شهری چیست؟

عدالت زمانی شهری به توزیع منصفانه فرصت استفاده از خدمات، فضاها و زیرساخت های شهری در ساعات مختلف شبانه روز و برای گروه های متفاوت جمعیتی اشاره دارد. این مفهوم بر این فرض استوار است که زمان، برخلاف تصور رایج، منبعی نامحدود و یکسان برای همه شهروندان نیست.

سه مسئله در این زمینه اهمیت ویژه دارند:

• ناهمخوانی زمانی: ساعات فعالیت خدمات با ساعات آزاد یا برنامه کاری برخی شهروندان سازگار نیست.
• نابرابری زمانی حمل ونقل: یک مسیر در ساعات روز قابل استفاده است، اما در شب به دلیل کاهش سرویس، افزایش زمان انتظار یا هزینه بالاتر، دسترسی به آن دشوار می شود.
• تراکم مسئولیت های روزمره: ترکیب اشتغال، مراقبت از خانواده، تحصیل و انجام امور ضروری می تواند فرصت واقعی استفاده از خدمات را محدود کند.

در این چارچوب، صرف وجود یک خدمت در شعاع مشخص، نشانه کافی برای برخورداری عادلانه از آن نیست. برنامه ریزی باید بررسی کند که شهروندان در زمان موردنیازشان واقعا به آن خدمت دسترسی دارند یا خیر.

۳. چارچوب پنج بعدی سنجش عدالت زمانی

۱. دسترسی زمانی به خدمات

سنجش ساعات فعالیت مراکز درمانی، آموزشی، اداری، تجاری و خدمات اضطراری در ارتباط با نیازهای واقعی شهروندان؛ با توجه به تفاوت میان روزهای کاری، تعطیلات و ساعات شب.

۲. پیوستگی زمانی حمل ونقل

بررسی فاصله حرکت وسایل نقلیه، زمان انتظار، امکان تعویض خط، مدت کل سفر و کیفیت اتصال مناطق حاشیه ای به مراکز خدماتی در ساعات مختلف.

۳. سازگاری با الگوهای زندگی

تحلیل نیازهای گروه هایی مانند کارکنان شیفتی، والدین شاغل، سالمندان، افراد دارای معلولیت و کسانی که مسئولیت های مراقبتی دارند.

۴. هزینه زمانی و اقتصادی

سنجش مجموع زمان رفت وآمد، انتظار و جابه جایی، در کنار هزینه مالی سفر و هزینه فرصت ازدست رفته برای کار، استراحت یا مراقبت از خانواده.

۵. توزیع منصفانه فرصت ها

مقایسه شاخص های دسترسی میان محله ها و گروه های جمعیتی برای شناسایی افرادی که با محدودیت زمانی شدیدتر مواجه اند.

این پنج بعد باید در کنار یکدیگر ارزیابی شوند؛ زیرا بهبود یک شاخص، مانند کاهش زمان سفر، لزوما به معنای رفع نابرابری نیست. برای مثال، سفر کوتاه تر به مرکزی که هنگام پایان شیفت کاری بسته است، مسئله اصلی شهروند را حل نمی کند.

۴. نقش داده ها و فناوری در مدیریت زمان شهری

ترکیب سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS)، داده های زمان بندی حمل ونقل عمومی، ساعات فعالیت خدمات و اطلاعات جمعیتی می تواند تصویری دقیق تر از دسترسی واقعی ارائه کند. در صورت دسترسی قانونی و رعایت حریم خصوصی، داده های سفر و الگوهای تقاضا نیز می توانند تحلیل را تقویت کنند.

پژوهش مربوط به دسترسی به مراکز آزمایش در ده کلان شهر چین نشان می دهد که لحاظ کردن ساعات فعالیت مراکز و برنامه زمانی حمل ونقل عمومی می تواند تفاوت هایی را آشکار کند که تحلیل صرفا مکانی نادیده می گیرد.

بر این اساس، مدیریت شهری می تواند:

• نقشه های دسترسی را برای ساعات اوج، عصر و شب به صورت جداگانه تهیه کند.
• محله هایی را شناسایی کند که دسترسی روزانه مناسبی دارند، اما در ساعات خاص با افت شدید خدمات مواجه می شوند.
• زمان بندی خطوط حمل ونقل را با ساعات فعالیت مراکز درمانی، مراکز اشتغال و خدمات ضروری هماهنگ کند.
• پیامدهای تغییر ساعات فعالیت خدمات یا اصلاح برنامه حرکت ناوگان را پیش از اجرا ارزیابی کند.

در این مسیر، فناوری باید ابزار پشتیبان تصمیم گیری باشد، نه جایگزین شناخت محلی، گفت وگو با شهروندان یا مسئولیت پذیری نهادی.

۵. دلالت های سیاستی برای مدیریت شهری

عدالت زمانی می تواند به بازنگری در چند حوزه سیاست گذاری منجر شود.

نخست، ارزیابی خدمات فراتر از ساعات اداری: کیفیت خدمات نباید فقط در یک بازه زمانی مشخص سنجیده شود. باید روشن باشد که خدمات ضروری در چه ساعاتی و برای کدام گروه ها قابل دسترس اند.

دوم، هماهنگی میان نهادها: ساعات کاری مراکز خدماتی و زمان بندی حمل ونقل عمومی اغلب توسط سازمان های متفاوت تعیین می شود. نبود هماهنگی میان این تصمیم ها می تواند دسترسی را کاهش دهد، حتی اگر هر سازمان به تنهایی عملکرد قابل قبولی داشته باشد.

سوم، توجه به حومه و مناطق کم برخوردار: گسترش ساعات خدمات یا بهبود سرویس شبانه در همه نقاط الزاما امکان پذیر یا بهینه نیست. تصمیم ها باید بر اساس شدت نیاز، هزینه اجرا و پیامدهای اجتماعی اولویت بندی شوند.

چهارم، مشارکت شهروندان: پرسش از شهروندان درباره زمان های واقعی نیاز به خدمات، محدودیت های رفت وآمد و تجربه انتظار می تواند شکاف میان شاخص های رسمی و زندگی روزمره را آشکار کند.

۶. نتیجه گیری

آینده برنامه ریزی شهری به سنجش دقیق تر رابطه میان مکان، زمان و فرصت های زندگی وابسته است. شهری که خدمات آن از نظر جغرافیایی نزدیک اند، اما در ساعات موردنیاز قابل استفاده نیستند، هنوز با مسئله دسترسی عادلانه مواجه است.

عدالت زمانی شهری پیشنهاد می کند که مدیران از پرسش «خدمات تا چه فاصله ای قرار دارند؟» فراتر بروند و بپرسند: «چه کسی، در چه زمانی، با چه هزینه ای و تحت چه محدودیت هایی می تواند از آن ها بهره مند شود؟»

شهر عادلانه فقط شهری نیست که خدمات را به مردم نزدیک می کند؛ شهری است که فرصت استفاده از این خدمات را با واقعیت زندگی مردم هماهنگ می سازد.

منابع

Arslan, O., & Laporte, G. (2025). The 15-minute city concept: An operations research perspective and a research agenda. Transportation Research Part E: Logistics and Transportation Review, 202, Article 104287. https://doi.org/10.1016/j.tre.2025.104287

Fan, Y., Wang, Y., Yu, Y., & Liang, J. (2025). Shenzhen’s 15-minute city initiative: A model for high-quality urban development. Transportation Research Part A: Policy and Practice, 199, Article 104547. https://doi.org/10.1016/j.tra.2025.104547

15-minute city beyond the urban core: Lessons from the urban-suburban disparity in PCR accessibility within the X-minute framework. (2025). Transportation Research Part A: Policy and Practice, 198, Article 104546. https://doi.org/10.1016/j.tra.2025.104546

Bruno, M., Melo, H. P. M., Campanelli, B., et al. (2024). A universal framework for inclusive 15-minute cities. Nature Cities, 1, 633–641. https://doi.org/10.1038/s44284-024-00119-4