پدافند غیرعامل در شهرهای امروز؛از حفاظت از ساختمان تا حفاظت از زندگی

چکیده

شهر معاصر دیگر مجموعه ای از ساختمان ها، خیابان ها و تاسیسات مستقل نیست؛ بلکه یک ابرسیستم به هم پیوسته است که در آن آب، برق، گاز، ارتباطات، حمل ونقل، بیمارستان ها، مراکز خدماتی، داده و شبکه های اجتماعی و اقتصادی به یکدیگر وابسته اند.

در چنین شهری، یک اختلال محدود می تواند از طریق وابستگی های متقابل به بحران گسترده تبدیل شود.

به همین دلیل، پدافند غیرعامل شهری نباید صرفا به استحکام ساختمان، جانمایی تاسیسات یا ایجاد فضاهای امن محدود شود.

هدف واقعی باید حفظ تداوم زندگی شهروندان در زمان بحران باشد.

مطالعات جدید تاب آوری زیرساختی نیز بر همین موضوع تاکید دارند: شکست یک زیرساخت حیاتی می تواند به شکست های زنجیره ای در شبکه های دیگر منجر شود.

۱. مسئله اصلی چیست؟

تصور کنیم یک شهر با یک بحران بزرگ مواجه شود.

ممکن است ساختمان ها هنوز پابرجا باشند.

اما اگر برق قطع شود، ارتباطات مختل شود، سوخت رسانی دچار مشکل شود، شبکه آب آسیب ببیند یا حمل ونقل از کار بیفتد، شهر می تواند بدون آنکه همه ساختمان هایش تخریب شده باشند، عملا فلج شود.

پس باید بین دو مفهوم تفاوت قائل شویم:

زنده ماندن ساختمان

و

زنده ماندن شهر

این دو یکی نیستند.

ممکن است یک ساختمان از نظر سازه ای آسیب محدودی دیده باشد، اما اگر دسترسی به آن، برق، آب، ارتباطات یا خدمات اضطراری قطع شده باشد، عملکرد واقعی آن ساختمان از بین رفته است.

بنابراین پرسش اصلی پدافند غیرعامل شهری باید از این:

««چگونه ساختمان را حفظ کنیم؟»»

به این تغییر کند:

««چگونه عملکرد شهر را در شرایط بحران حفظ کنیم؟»»

۲. تهدید واقعی، فقط یک حادثه نیست

یکی از خطاهای رایج در برنامه ریزی، نگاه تک مخاطره ای است.



زلزله.سیل.آتش سوزی.حمله یا خرابکاری.قطع برق.اختلال ارتباطات.حوادث صنعتی.

اینها نباید کاملا جدا از یکدیگر دیده شوند.

شهر باید برای ترکیب و زنجیره شدن اختلالات آماده باشد.

مثلا یک حادثه می تواند موجب اختلال در برق شود؛ اختلال برق می تواند ارتباطات یا پمپاژ آب را تحت تاثیر قرار دهد؛ اختلال آب می تواند بیمارستان و خدمات عمومی را تحت فشار قرار دهد؛ و اختلال حمل ونقل می تواند دسترسی نیروهای امدادی را دشوار کند.

این همان چیزی است که در ادبیات جدید تاب آوری زیرساختی با عنوان Cascading Failures یا شکست های آبشاری مورد توجه قرار گرفته است.

بنابراین:

پدافند غیرعامل آینده باید شبکه را محافظت کند، نه فقط نقطه را.

۳. اصل اول: شهر نباید «نقطه شکست واحد» داشته باشد

یکی از مهم ترین اصول طراحی شهر تاب آور، حذف یا کاهش Single Point of Failure است.

یعنی چه؟

یعنی نباید یک نقطه، یک شبکه، یک مرکز یا یک مسیر آن قدر حیاتی باشد که اختلال آن بتواند عملکرد بخش بزرگی از شهر را متوقف کند.

این اصل را باید در تمام زیرساخت های حیاتی وارد کرد:

- آب- برق- گاز- ارتباطات- حمل ونقل- مراکز درمانی- خدمات اضطراری- مراکز داده- مدیریت شهری

هدف این نیست که همه چیز دو برابر ساخته شود.

هدف، ایجاد افزونگی هوشمند است.

یعنی اگر یک مسیر، تاسیسات یا مرکز از مدار خارج شد، مسیر یا ظرفیت جایگزین وجود داشته باشد.

۴. اصل دوم: زیرساخت ها را جداگانه طراحی نکنیم

امروز نمی توان شبکه آب را جدا از برق دید.

بیمارستان را جدا از ارتباطات دید.

مترو را جدا از برق دید.

مرکز مدیریت بحران را جدا از مخابرات دید.

پدافند غیرعامل باید یک نقشه وابستگی زیرساختی شهر ایجاد کند.

برای هر زیرساخت باید مشخص شود:

به چه چیزهایی وابسته است؟

و:

چه زیرساخت هایی به آن وابسته اند؟

در نتیجه، به جای داشتن ده ها نقشه سازمانی جداگانه، باید یک نقشه زنده از وابستگی های حیاتی شهر ایجاد شود.

این همان جهت گیری ای است که در رویکردهای جدید ارزیابی ریسک ملی نیز دیده می شود؛ یعنی تمرکز بر خدمات حیاتی، داده، حکمرانی، ارزیابی ریسک و اولویت بندی اقدامات.

۵. اصل سوم: بیمارستان فقط ساختمان نیست

یک بیمارستان ممکن است از نظر سازه ای کاملا مقاوم باشد.

اما اگر:

برق نداشته باشد،

آب نداشته باشد،

ارتباطات نداشته باشد،

دسترسی زمینی مختل شده باشد،

یا زنجیره تامین دارو و تجهیزات قطع شده باشد،

نمی تواند عملکرد مورد انتظار را ارائه دهد.

پس برای هر زیرساخت حیاتی باید دو شاخص جداگانه داشته باشیم:

مقاومت چقدر در برابر حادثه دوام می آورد؟

تداوم عملکرد

بعد از حادثه، چه مدت می تواند به فعالیت خود ادامه دهد؟

این تفاوت بسیار مهم است.

ساختمان مقاوم، لزوما شهر تاب آور نمی سازد.

۶. اصل چهارم: شهر باید بتواند بدون «مرکز» هم کار کند

یکی از ویژگی های شهرهای بسیار متمرکز، وابستگی شدید به مراکز اصلی است.

اگر همه خدمات حیاتی در چند نقطه متمرکز باشند، بحران می تواند دسترسی میلیون ها نفر را تحت تاثیر قرار دهد.

راه حل، حرکت از:

تمرکز شدید

به سمت:

شبکه ای از مراکز چندمنظوره و محله محوراست.

هر پهنه شهری باید بتواند در یک دوره بحرانی، حداقلی از خدمات حیاتی را بدون وابستگی کامل به مرکز اصلی دریافت کند.

این مراکز می توانند در شرایط عادی:

فضای عمومی،مرکز خدمات،مدرسه،مجموعه ورزشی،یا مرکز اجتماعی باشند.

و در شرایط بحران، قابلیت تبدیل شدن به مراکز پشتیبانی، اسکان موقت، توزیع خدمات و مدیریت محله را داشته باشند.

این یعنی:

پدافند غیرعامل باید وارد طراحی روزمره شهر شود.

نه اینکه بعدا یک فضای اضطراری به شهر اضافه کنیم.

۷. اصل پنجم: خیابان فقط مسیر عبور خودرو نیست

در بحران، شبکه معابر نقش حیاتی دارد.

اما سوال فقط این نیست که خیابان چقدر ظرفیت ترافیک دارد.

باید پرسید:

آیا شهر مسیرهای جایگزین دارد؟

آیا دسترسی خدمات اضطراری حفظ می شود؟

آیا محله ها کاملا به یک مسیر وابسته اند؟

آیا شبکه حمل ونقل در صورت اختلال یک محور، امکان تغییر مسیر دارد؟

بنابراین باید یک مفهوم جدید وارد برنامه ریزی شهری شود:

«تاب آوری شبکه معابر»

یعنی سنجش عملکرد شبکه نه فقط در شرایط عادی، بلکه در شرایط اختلال.

۸. اصل ششم: محله باید اولین واحد تاب آوری باشد

در بحران های بزرگ، نمی توان همه مسائل را از مرکز شهر مدیریت کرد.

هرچه شهر بزرگ تر می شود، نقش محله اهمیت بیشتری پیدا می کند.

بنابراین باید برای هر محله یک پرونده تاب آوری ایجاد شود.

این پرونده حداقل شامل این موارد باشد:

ریسک های اصلی محله

جمعیت و گروه های آسیب پذیر

زیرساخت های حیاتی

ظرفیت خدمات اضطراری

مسیرهای دسترسی

فضاهای باز قابل استفاده

ظرفیت اسکان موقت

منابع آب و انرژی پشتیبان

ارتباطات اضطراری

زمان بازگشت خدمات حیاتی

این اطلاعات باید به صورت دوره ای به روزرسانی شوند.

۹. شاخص جدید: «زمان بازگشت شهر»

یکی از مهم ترین تغییرات پیشنهادی این مقاله، تغییر معیار موفقیت پدافند غیرعامل است.

نباید فقط بپرسیم:

«چقدر خسارت وارد شد؟»

باید بپرسیم:

«شهر چه مدت بعد دوباره کار کرد؟»

مثلا:

برق چه زمانی برگشت؟

آب چه زمانی برگشت؟

حمل ونقل چه زمانی برگشت؟

بیمارستان چه زمانی به ظرفیت عادی رسید؟

مدارس چه زمانی توانستند فعالیت کنند؟

کسب وکارها چه زمانی بازگشتند؟

این شاخص را می توان:

Urban Recovery Timeنامید.

هدف پدافند غیرعامل آینده باید فقط کاهش خسارت نباشد؛

کاهش زمان بازگشت شهر به عملکرد عادی نیز باید یک هدف رسمی باشد.

۱۰. پیشنهاد اجرایی: «شناسنامه تاب آوری» برای هر شهر

پیشنهاد مشخص این مقاله:

هر شهر در کشور یک Urban Resilience Passport یا «شناسنامه تاب آوری شهری» داشته باشد.

این شناسنامه سالانه ارزیابی شود و حداقل پنج بخش داشته باشد:

۱. ریسک

زلزله، سیل، آتش سوزی، مخاطرات صنعتی و سایر تهدیدهای اصلی.

۲. زیرساخت

آب، برق، گاز، ارتباطات، حمل ونقل و خدمات حیاتی.

۳. جمعیت

تراکم، سالمندان، کودکان، افراد دارای معلولیت و سایر گروه های نیازمند حمایت.

۴. عملکرد

زمان مورد انتظار برای حفظ یا بازگرداندن خدمات حیاتی.

۵. سرمایه گذاری

میزان بودجه موردنیاز برای کاهش ریسک و میزان پیشرفت اقدامات.

۱۱. «امتیاز تاب آوری» باید وارد تصمیمات شهری شود

از اینجا پیشنهاد اجرایی جدی تر می شود.

هیچ پروژه بزرگ شهری نباید فقط با شاخص هایی مانند:

هزینه،زمان ساخت،ظرفیت،و بازده اقتصادی

ارزیابی شود.

باید یک شاخص دیگر هم داشته باشد:

Resilience Impact Score

یعنی:

این پروژه چقدر تاب آوری شهر را افزایش می دهد؟

اگر پروژه ای اقتصادی است اما وابستگی های جدید و ریسک های جدید ایجاد می کند، باید این هزینه پنهان در ارزیابی آن دیده شود.

برعکس، پروژه ای که شاید بازده مالی مستقیم کمتری داشته باشد اما آب، برق، حمل ونقل یا خدمات اضطراری شهر را مقاوم تر کند، باید ارزش واقعی تاب آوری آن محاسبه شود.

UNDRR در رویکردهای جدید خود نیز بر اتصال کاهش ریسک به برنامه ریزی توسعه و تصمیمات سرمایه گذاری تاکید کرده است.

۱۲. پدافند غیرعامل باید وارد پروانه ساخت شود

یکی از مهم ترین اصلاحات نهادی این است که ارزیابی ریسک نباید بعد از طراحی پروژه انجام شود.

برای پروژه های بزرگ شهری باید قبل از صدور مجوز، این پرسش ها پاسخ داده شوند:

این پروژه چه اثری بر ظرفیت زیرساخت منطقه دارد؟

در شرایط بحران چگونه تخلیه یا دسترسی اضطراری انجام می شود؟

وابستگی های حیاتی آن چیست؟

در صورت قطع یک شبکه، چه جایگزینی وجود دارد؟

آیا پروژه ریسک منطقه را افزایش می دهد یا کاهش می دهد؟

این یعنی:

«پدافند غیرعامل از مرحله بهره برداری به مرحله تصمیم گیری منتقل شود.»

۱۳. اصلاح حکمرانی؛ مهم تر از ساخت تجهیزات جدید

اگر ۱۰ دستگاه مختلف هرکدام بخشی از تاب آوری شهر را مدیریت کنند اما داده مشترک نداشته باشند، مسئولیت روشن نباشد و برنامه مشترک وجود نداشته باشد، حتی بهترین تجهیزات نیز مشکل را حل نمی کنند.

بنابراین باید یک سامانه یکپارچه تاب آوری شهری ایجاد شود.

شهرداری، استانداری، دستگاه های خدمات رسان، مدیریت بحران، مراکز درمانی، حمل ونقل، آب، برق، گاز، مخابرات و سایر نهادهای مرتبط باید حداقل در سطح داده و برنامه ریزی، یک چارچوب مشترک داشته باشند.

این موضوع با رویکردهای بین المللی نیز سازگار است؛ UNDRR چهار محور سیاست و قانون، برنامه ریزی و طراحی شهری، حکمرانی و تامین مالی را از محرک های اصلی تحول تاب آوری شهری می داند.

۱۴. بودجه پدافند غیرعامل باید از «هزینه» به «سرمایه گذاری» تبدیل شود

بزرگ ترین اشتباه این است که هزینه پیشگیری را با خسارت احتمالی مقایسه نکنیم.

UNDRR در گزارش جهانی ۲۰۲۵ تاکید کرده که هزینه واقعی بلایا فقط خسارت مستقیم نیست و آثار غیرمستقیم، زنجیره تامین و اختلال اقتصادی می تواند رقم بسیار بزرگ تری ایجاد کند؛ همین گزارش بر بازده اقتصادی بالای سرمایه گذاری های کاهش ریسک نیز تاکید دارد.

بنابراین در بودجه شهری باید یک سوال ثابت وجود داشته باشد:

اگر امروز برای کاهش این ریسک هزینه نکنیم، در زمان بحران چه مقدار هزینه خواهیم پرداخت؟

۱۵. مدل پیشنهادی برای شهرهای ایران

منطق پیشنهادی این مقاله را می توان در یک زنجیره ساده خلاصه کرد:

شناخت خطر

↓

شناخت آسیب پذیری

↓

شناخت وابستگی زیرساخت ها

↓

شناسایی نقاط شکست

↓

طراحی افزونگی و جایگزین

↓

حفظ خدمات حیاتی

↓

بازگرداندن عملکرد

↓

اندازه گیری زمان بازیابی

↓

اصلاح مستمر

این یعنی پدافند غیرعامل از یک مجموعه دستورالعمل به یک چرخه دائمی حکمرانی شهری تبدیل می شود.

۱۶. اگر بخواهیم واقعا اجرا کنیم، از کجا شروع کنیم؟

برنامه ۱۲ ماهه پیشنهادی

ماه های ۱ تا ۳

تشکیل بانک داده ریسک شهری و شناسایی زیرساخت های حیاتی.

ماه های ۳ تا ۶

تهیه نقشه وابستگی زیرساخت ها و شناسایی نقاط شکست و گلوگاه های اصلی.

ماه های ۶ تا ۹

تدوین پرونده تاب آوری برای محله ها و تعیین شاخص های عملکرد و زمان بازیابی.

ماه های ۹ تا ۱۲

اجرای آزمایشی مدل در چند منطقه و اتصال نتایج به بودجه، طرح های توسعه شهری و پروژه های عمرانی.

بعد از این مرحله، ارزیابی باید سالانه تکرار شود.

نتیجه گیری

پدافند غیرعامل شهرهای آینده، ساختن شهرهای ترسیده نیست.

ساختن شهرهایی است که اگر یک بخش آنها از کار افتاد، تمام شهر از کار نیفتد.

شهر تاب آور شهری نیست که هیچ حادثه ای در آن رخ ندهد.

چنین شهری وجود ندارد.

شهر تاب آور شهری است که:

خطر را می شناسد،

وابستگی های خود را می داند،

برای شکست آماده است،

خدمات حیاتی را حفظ می کند،

و سریع به زندگی بازمی گردد.

بنابراین باید تعریف پدافند غیرعامل شهری را تغییر دهیم:

از «محافظت از ساختمان ها»

به

«حفاظت از تداوم زندگی»

و اگر این نگاه پذیرفته شود، پدافند غیرعامل دیگر یک پیوست برای پروژه های شهری نخواهد بود.

خود آن، یکی از ارکان طراحی شهر خواهد شد.

#سمت_مردم

#پدافند_غیرعامل

#تاب_آوری_شهری

#حکمرانی_شهری

#توسعه_شهری

#شهر_ایمن