مالکیت خصوصی در اسلام ۲

دستاورد پنجم: شناسایی ویژگی های منحصر به فرد نظام مالکیت اسلامی

این پژوهش پنج ویژگی منحصر به فرد برای نظام مالکیت اسلامی شناسایی کرد: مبنای الهی مالکیت، هدف معنوی مالکیت، مسئولیت اجتماعی، محدودیت های شرعی، و ترکیب عناصر مثبت دو نظام. این ویژگی ها نشان می دهد که نظام مالکیت اسلامی یک نظام جامع و کامل است که هم به نیازهای مادی و هم به نیازهای معنوی انسان توجه دارد.

۲-۷-۳. پیامدها و دلالت های پژوهش

یافته های این پژوهش دارای پیامدها و دلالت های مهمی برای نظام اقتصادی اسلامی و سیاست گذاری های اقتصادی است:

پیامد اول: لزوم توجه به مسئولیت های اجتماعی مالکیت

این پژوهش نشان داد که مالکیت خصوصی در اسلام با مسئولیت های اجتماعی همراه است و مالک باید در اموال خود حق نیازمندان را بپردازد و در راه خدا انفاق کند. این یافته دلالت دارد بر اینکه در نظام اقتصادی اسلامی، سیاست گذاران باید سازوکارهایی برای تشویق انفاق و کمک به نیازمندان طراحی کنند تا از تمرکز ثروت در دست عده ای معدود جلوگیری شود.

پیامد دوم: ضرورت رعایت محدودیت های شرعی در فعالیت های اقتصادی

این پژوهش نشان داد که مالکیت خصوصی در اسلام محدود به ضوابط و مقررات شرعی است و نمی تواند موجب ضرر و زیان جامعه گردد. این یافته دلالت دارد بر اینکه در نظام اقتصادی اسلامی، فعالیت های اقتصادی باید در چارچوب ارزش های اخلاقی و مسئولیت های اجتماعی انجام شود و نمی توان به بهانه مالکیت خصوصی، به جامعه ضرر رساند.

پیامد سوم: لزوم توجه به عدالت اجتماعی در توزیع ثروت

این پژوهش نشان داد که نظام مالکیت اسلامی نه به افراط سرمایه داری دچار می شود و نه به تفریط سوسیالیسم می گراید، بلکه رویکردی معتدل و متعادل ارائه می دهد. این یافته دلالت دارد بر اینکه در نظام اقتصادی اسلامی، سیاست گذاران باید به گونه ای عمل کنند که هم مالکیت خصوصی محترم شمرده شود و هم عدالت اجتماعی در توزیع ثروت برقرار گردد.

پیامد چهارم: ضرورت توجه به ابعاد معنوی مالکیت

این پژوهش نشان داد که در اسلام، مالکیت وسیله ای برای تامین نیازهای مادی و رشد معنوی است، نه هدف نهایی. این یافته دلالت دارد بر اینکه در نظام اقتصادی اسلامی، سیاست گذاران باید به گونه ای عمل کنند که فعالیت های اقتصادی به رشد معنوی و تعالی فرهنگی جامعه منجر شود.

۲-۷-۴. محدودیت ها و پیشنهادهای پژوهش

این پژوهش همانند هر پژوهش دیگری دارای محدودیت هایی است که می تواند زمینه ساز پژوهش های آینده باشد:

محدودیت اول: این پژوهش عمدتا بر منابع فقهی و قرآنی متمرکز بوده است و کمتر به ابعاد عملی و کاربردی مالکیت خصوصی در جوامع اسلامی معاصر پرداخته است. پیشنهاد می شود پژوهش های آینده به بررسی تطبیقی مالکیت خصوصی در کشورهای اسلامی مختلف بپردازند.

محدودیت دوم: این پژوهش بیشتر به بعد نظری مالکیت خصوصی پرداخته است و کمتر به چالش های عملی و اجرایی آن در نظام های اقتصادی معاصر توجه کرده است. پیشنهاد می شود پژوهش های آینده به بررسی چالش های اجرایی مالکیت خصوصی در نظام اقتصادی اسلامی بپردازند.

محدودیت سوم: این پژوهش عمدتا بر دیدگاه های فقهی و اقتصادی متمرکز بوده است و کمتر به ابعاد حقوقی و قانونی مالکیت خصوصی پرداخته است. پیشنهاد می شود پژوهش های آینده به بررسی ابعاد حقوقی و قانونی مالکیت خصوصی در نظام حقوقی اسلام بپردازند.

محدودیت چهارم: این پژوهش بیشتر به مالکیت خصوصی در اموال منقول و غیرمنقول پرداخته است و کمتر به مالکیت فکری و معنوی توجه کرده است. پیشنهاد می شود پژوهش های آینده به بررسی مالکیت فکری و معنوی در اسلام بپردازند.

۲-۷-۵. نتیجه گیری نهایی

در نهایت می توان گفت که مالکیت خصوصی در اسلام، برخلاف نظام سرمایه داری که آن را به عنوان هدف نهایی و حق مطلق فرد می داند، وسیله ای برای تامین نیازهای مادی و رشد معنوی انسان است. مالکیت در اسلام با مسئولیت های اجتماعی همراه است و مالک باید در اموال خود حق نیازمندان را بپردازد و در راه خدا انفاق کند. این رویکرد، مالکیت خصوصی را از یک حق صرفا فردی به یک نهاد اجتماعی با کارکردهای اقتصادی و معنوی تبدیل می کند که در خدمت سعادت فرد و جامعه قرار می گیرد.

نظام مالکیت اسلامی نه به افراط سرمایه داری دچار می شود که مالکیت خصوصی را حق مطلق و نامحدود فرد بداند، و نه به تفریط سوسیالیسم می گراید که مالکیت خصوصی را به کلی نفی کند. اسلام رویکردی معتدل و متعادل ارائه می دهد که در آن هم مالکیت خصوصی به رسمیت شناخته می شود و هم مصالح عمومی جامعه مورد توجه قرار می گیرد. این تعادل و توازن، ویژگی منحصر به فرد نظام اقتصادی اسلام است که آن را از سایر نظام های اقتصادی متمایز می سازد.

در پایان، می توان گفت که مالکیت خصوصی در اسلام یک مفهوم چندوجهی است که هم ابعاد اقتصادی دارد، هم ابعاد اخلاقی، هم ابعاد حقوقی و هم ابعاد معنوی. درک صحیح این مفهوم نیازمند نگاهی جامع و همه جانبه به منابع اسلامی است و نمی توان با نگاهی تک بعدی و ساده انگارانه به تحلیل آن پرداخت. این پژوهش گامی در جهت تبیین این مفهوم پیچیده و چندوجهی بوده است و امید است که زمینه ساز پژوهش های بیشتر و عمیق تر در این زمینه باشد.

---

فهرست منابع فصل

الف) منابع فارسی و عربی

۱. قرآن کریم.

۲. نهج البلاغه.

۳. ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق). من لا یحضره الفقیه. قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.

۴. اراکی، محسن. فقه نظام اقتصادی اسلام. قم: مکتبه مدرسه الفقاهه، ۱۳۹۵.

۵. بهشتی، سید محمدحسین. اقتصاد اسلامی. تهران: انتشارات روزبه، ۱۳۵۸.

۶. جوادی آملی، عبدالله. تفسیر موضوعی قرآن کریم. قم: اسراء، ۱۳۸۵.

۷. حر عاملی، محمد بن حسن. وسائل الشیعه. قم: موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۴ق.

۸. خسروپناه، عبدالحسین. گستره شریعت. قم: انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷.

۹. طباطبایی، محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ق.

۱۰. مطهری، مرتضی. مجموعه آثار. تهران: صدرا، ۱۳۸۵.

۱۱. مکارم شیرازی، ناصر. تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴.

۱۲. مکارم شیرازی، ناصر. آیین رحمت (معارف اسلامی و پاسخ به شبهات کلامی). قم: انتشارات امام علی بن ابی طالب (ع)، ۱۳۸۷.

۱۳. موسوی خمینی، سید روح الله. صحیفه امام. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، ۱۳۷۸.

۱۴. العبادی، عبدالسلام. الملکیه فی الشریعه الاسلامیه. بیروت: دار الرساله، ۱۹۸۰.

۱۵. ابو زهره، محمد. الملکیه ونظریه العقد فی الشریعه الاسلامیه. قاهره: دار الفکر العربی، ۱۹۶۲.

۱۶. السنهوری، عبد الرزاق. مصادر الحق فی الشریعه الاسلامیه. بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۹۹۸.

۱۷. صدر، محمدباقر. اقتصادنا. بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۱۱ق.

۱۸. الزحیلی، وهبه. الفقه الاسلامی وادلته. دمشق: دار الفکر، ۱۴۲۵ق.

۱۹. المیدانی، عبد الرحمن حبنکه. الحضاره الاسلامیه اسسها ووسائلها. دمشق: دار القلم، ۱۹۹۸.

۲۰. ابن عاشور، محمد الطاهر. مقاصد الشریعه الاسلامیه. تونس: دار السلام، ۱۹۷۸.

۲۱. مسعودی نیا، غلامعلی. «بررسی فقهی اقتصاد مردمی در تقابل با حاکمیت بخش خصوصی سرمایه سالار». مطالعات اقتصاد اسلامی. دانشگاه قم، ۱۳۹۰.

ب) منابع انگلیسی

22. Al-Abbadi, Abd al-Salam. Al-Milkiyyah fi al-Shari'ah al-Islamiyyah. Beirut: Dar al-Risalah, 1980.

23. Abu Zahrah, Muhammad. Al-Milkiyyah wa Nazariyyat al-'Aqd fi al-Shari'ah al-Islamiyyah. Cairo: Dar al-Fikr al-'Arabi, 1962.

24. Al-Sanhuri, Abd al-Razzaq. Masadir al-Haqq fi al-Shari'ah al-Islamiyyah. Beirut: Dar Ihya' al-Turath al-'Arabi, 1998.

25. Ansari, M. and Arshad, S. "Business Ethics in Islamic Economics." Journal of Islamic Economics, 2006.

26. Badawi, Jamal. "Economic System of Islam: Property Rights." Islamic Economic Studies, Vol. 8, No. 1, 2000.

27. Behdad, Sohrab. "Property Rights in Contemporary Islamic Economic Thought: A Critical Perspective." Review of Social Economy, Vol. 47, No. 2, 1989, pp. 185-211.

28. Behdad, Sohrab and Nomani, Farhad (eds.). Islam and the Everyday World: Public Policy Dilemmas. London: Routledge, 2006.

29. Bowen, John R. and Salim, Arskal (eds.). Women and Property Rights in Indonesian Islamic Legal Contexts. Leiden: Brill, 2018.

30. Chapra, M. Umer. Islam and the Economic Challenge. Leicester: The Islamic Foundation, 1992.

31. Coulson, Noel J. A History of Islamic Law. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1964.

32. Debs, Richard A. Islamic Law and Civil Code: The Law of Property in Egypt. New York: Columbia University Press, 2010.

33. El-Gamal, Mahmoud A. Islamic Finance: Law, Economics, and Practice. Cambridge: Cambridge University Press, 2006.

34. Facchini, François. "Islam and Private Property." HAL Working Paper, 2007.

35. Fatoni, Agus Nur. "Private and Collective Property Rights in the Light of the Qur'an (Comparative Study to Capitalism and Socialism)." Undergraduate Thesis, IAIN Walisongo, 2012.

36. Hallaq, Wael B. An Introduction to Islamic Law. Cambridge: Cambridge University Press, 2009.

37. Hassan, M. Kabir and Lewis, Mervyn K. (eds.). Handbook of Islamic Banking. Cheltenham: Edward Elgar, 2007.

38. Hosseini, Hamid S. "Notions of Private Property in Islamic Economics in Contemporary Iran: A Review of Literature." International Journal of Social Economics, Vol. 15, No. 9, 1988, pp. 51-61.

39. Kamali, Mohammad Hashim. Principles of Islamic Jurisprudence. Cambridge: Islamic Texts Society, 2003.

40. Khan, Muhammad Akram. An Introduction to Islamic Economics. Islamabad: International Institute of Islamic Thought, 1994.

41. Kuran, Timur. "The Economic Impact of Islamic Law." Journal of Economic Perspectives, Vol. 27, No. 4, 2013, pp. 139-160.

42. Kuran, Timur. Islam and Mammon: The Economic Predicaments of Islamism. Princeton: Princeton University Press, 2004.

43. Makdisi, John. Islamic Property Law: Cases and Materials for Comparative Analysis with the Common Law. Durham: Carolina Academic Press, 2005.

44. Mannan, Muhammad Abdul. Islamic Economics: Theory and Practice. Lahore: Sh. Muhammad Ashraf, 1970.

45. Naqvi, Syed Nawab Haider. Ethics and Economics: An Islamic Synthesis. Leicester: The Islamic Foundation, 1981.

46. Nasr, Seyyed Hossein. Islamic Studies: Essays on Law and Society, the Sciences, and Philosophy and Sufism. Beirut: Librairie du Liban, 1967.

47. Nyazee, Imran Ahsan Khan. Islamic Jurisprudence (Usul al-Fiqh). Islamabad: Islamic Research Institute, 2000.

48. Rodinson, Maxime. Islam and Capitalism. Translated by Brian Pearce. Austin: University of Texas Press, 1978.

49. Sait, Siraj and Lim, Hilary. Land, Law and Islam: Property and Human Rights in the Muslim World. London: Zed Books, 2006.

50. Schacht, Joseph. An Introduction to Islamic Law. Oxford: Clarendon Press, 1964.

51. Siddiqi, Muhammad Nejatullah. Role of the State in the Economy: An Islamic Perspective. Leicester: The Islamic Foundation, 1996.

52. Tripp, Charles. Islam and the Moral Economy: The Challenge of Capitalism. Cambridge: Cambridge University Press, 2006.

53. Usmani, Muhammad Taqi. "The Issue of Land Ownership in Islam." Mufti Taqi Usmani Official Website, 2014.

54. Vogel, Frank E. and Hayes, Samuel L. Islamic Law and Finance: Religion, Risk, and Return. The Hague: Kluwer Law International, 1998.

55. Warde, Ibrahim. Islamic Finance in the Global Economy. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2000.

56. Wilson, Rodney. Economics, Ethics and Religion: Jewish, Christian and Muslim Economic Thought. Basingstoke: Macmillan, 1997.

57. Zaman, Arshad. "Islamic Economics: A Survey of the Literature." Journal of Islamic Economics, Banking and Finance, Vol. 5, No. 1, 2009, pp. 1-28.