حقوق ارتباطات بین الملل: EU AI Act و تنظیم فرامرزی هوش مصنوعی

حقوق ارتباطات بین الملل: EU AI Act و تنظیم فرامرزی هوش مصنوعی

مولف : دکتر محمد شکیبی نژاد

English Title:
International Communications Law: EU AI Act and Cross-Border Regulation of Artificial Intelligence

چکیده

مقررات هوش مصنوعی اتحادیه اروپا (EU AI Act) یکی از مهم ترین تحولات معاصر در زمینه تنظیم حقوقی فناوری های هوش مصنوعی است که تلاش می کند میان نوآوری فناورانه، امنیت، حمایت از حقوق بنیادین و مدیریت خطرات ناشی از هوش مصنوعی تعادل برقرار کند. اهمیت این مقرره تنها به قلمرو داخلی اتحادیه اروپا محدود نمی شود؛ زیرا برخی فعالیت ها و بازیگران مستقر خارج از اتحادیه نیز در شرایط مشخصی می توانند تحت تاثیر آن قرار گیرند. این مقاله با رویکردی حقوقی، ابعاد فرامرزی EU AI Act را بررسی کرده و رابطه آن را با اصل سرزمینی بودن مقررات، قدرت تنظیم گری اتحادیه اروپا و پدیده موسوم به Brussels Effect تحلیل می کند. یافته اصلی آن است که اثرگذاری جهانی این مقرره لزوما به معنای اعمال مستقیم و نامحدود صلاحیت اتحادیه اروپا در خارج از قلمرو آن نیست، بلکه در بسیاری از موارد از طریق دسترسی به بازار اروپا، الزامات قراردادی، زنجیره های عرضه و تمایل شرکت های بین المللی به یکسان سازی استانداردهای خود شکل می گیرد.

واژگان کلیدی:
حقوق ارتباطات بین الملل، هوش مصنوعی، EU AI Act، تنظیم فرامرزی، Brussels Effect، اتحادیه اروپا، تنظیم گری فناوری

Abstract

The European Union Artificial Intelligence Act (EU AI Act) represents one of the most significant contemporary developments in the legal regulation of artificial intelligence. It seeks to balance technological innovation with security, fundamental rights and the management of risks arising from AI systems. The significance of the Regulation is not limited to the internal territory of the European Union, since certain activities and actors established outside the Union may also fall within its scope under specific conditions. This article examines the cross-border dimensions of the EU AI Act from a legal perspective, focusing on territorial jurisdiction, the regulatory power of the European Union and the phenomenon commonly known as the Brussels Effect. The article argues that the global impact of the Regulation should not necessarily be understood as unlimited extraterritorial application of EU law. Rather, its international influence may arise through access to the European market, contractual requirements, supply chains and the tendency of multinational companies to adopt common compliance standards.

Keywords:
International Communications Law, Artificial Intelligence, EU AI Act, Cross-Border Regulation, Brussels Effect, European Union, Technology Regulation

1. هوش مصنوعی و چالش قلمرو سرزمینی

گسترش سریع سامانه های هوش مصنوعی موجب شده است مرزهای سنتی میان فعالیت های داخلی و فرامرزی در فضای دیجیتال تا حد زیادی پیچیده شود. یک سامانه هوش مصنوعی ممکن است توسط شرکتی در یک کشور توسعه داده شود، داده های آن در کشور دیگری پردازش شود و خروجی آن در بازار اروپا مورد استفاده قرار گیرد. همین وضعیت، پرسش مهمی را مطرح می کند: مقررات یک منطقه جغرافیایی تا چه اندازه می تواند بر فعالیت هایی که در خارج از آن منطقه انجام می شوند اثر بگذارد؟

EU AI Act در چنین زمینه ای اهمیت ویژه ای پیدا می کند. این مقرره صرفا بر محل استقرار فیزیکی یک شرکت تمرکز ندارد، بلکه در شرایط مشخصی به محل عرضه، استقرار یا استفاده از سامانه و همچنین محل استفاده از خروجی آن توجه می کند (European Union, 2024).

از این منظر، تنظیم هوش مصنوعی دیگر صرفا مسئله ای داخلی نیست، بلکه با مسائل مربوط به صلاحیت، تعارض قوانین، تجارت بین المللی و حکمرانی فرامرزی فناوری ارتباط پیدا می کند.

2. قلمرو فرامرزی EU AI Act

ماده ۲ مقرره، دامنه کاربرد آن را مشخص می کند و در مواردی فعالیت بازیگران مستقر در کشورهای ثالث را نیز در بر می گیرد. از جمله، مقرره در شرایطی نسبت به ارائه دهندگان و بهره بردارانی که در کشور ثالث مستقر یا واقع شده اند اعمال می شود که خروجی تولیدشده توسط سامانه هوش مصنوعی آنان در اتحادیه اروپا مورد استفاده قرار گیرد (European Union, 2024).

این موضوع از نظر حقوق ارتباطات بین الملل اهمیت دارد؛ زیرا نشان می دهد محل فیزیکی ارائه دهنده همیشه تنها معیار تعیین قلمرو مقررات نیست. ارتباط اقتصادی، فنی یا عملی یک سامانه با بازار اتحادیه اروپا می تواند موجب ایجاد الزامات حقوقی برای بازیگر مستقر در خارج از اتحادیه شود.

البته این امر را نباید به معنای صلاحیت نامحدود اتحادیه اروپا نسبت به تمام فعالیت های هوش مصنوعی در جهان دانست. دامنه مقرره باید بر اساس شرایط و دسته های مشخص شده در متن خود آن تفسیر شود.

3. تنظیم گری مبتنی بر ریسک

یکی از ویژگی های اساسی EU AI Act، استفاده از رویکرد مبتنی بر ریسک است. مقرره میان انواع مختلف سامانه های هوش مصنوعی بر اساس سطح خطر احتمالی آنها برای سلامت، ایمنی و حقوق بنیادین اشخاص تمایز ایجاد می کند.

در این چارچوب، برخی کاربردها ممنوع یا به شدت محدود می شوند، برخی سامانه ها در گروه سامانه های پرخطر قرار می گیرند و مشمول الزامات خاص می شوند و برای سایر سامانه ها نیز تعهدات متناسب با سطح خطر پیش بینی شده است (European Union, 2024).

این شیوه تنظیم گری از نظر حقوقی اهمیت دارد؛ زیرا به جای برخورد یکسان با تمام فناوری های هوش مصنوعی، تلاش می کند شدت مداخله حقوقی را با میزان خطر احتمالی مرتبط سازد. در نتیجه، مقرره میان آزادی نوآوری و ضرورت حمایت از حقوق اشخاص نوعی توازن ایجاد می کند.

Veale and Borgesius (2021) نیز در بررسی چارچوب پیشنهادی قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا بر اهمیت رویکرد مبتنی بر ریسک و ارتباط آن با حقوق بنیادین تاکید کرده اند.

4. حقوق بنیادین و تنظیم هوش مصنوعی

هوش مصنوعی می تواند در حوزه هایی مانند استخدام، اعتبارسنجی، خدمات عمومی، آموزش، اجرای قانون و دسترسی به خدمات مورد استفاده قرار گیرد. در چنین مواردی، تصمیمات مبتنی بر الگوریتم ممکن است مستقیما بر حقوق و منافع اشخاص اثر بگذارد.

به همین دلیل، تنظیم حقوقی هوش مصنوعی صرفا مسئله ای فنی یا اقتصادی نیست و با اصولی مانند منع تبعیض، حمایت از حریم خصوصی، شفافیت، پاسخگویی و حق برخورداری از حمایت حقوقی موثر ارتباط پیدا می کند.

EU AI Act در بخش های مختلف خود تلاش می کند برخی از این خطرات را از طریق الزامات مربوط به مدیریت ریسک، کیفیت داده ها، مستندسازی، نظارت انسانی و شفافیت کنترل کند (European Union, 2024).

از این منظر، تنظیم هوش مصنوعی را می توان بخشی از تحول گسترده تر حقوق فناوری دانست؛ تحولی که در آن حفاظت از حقوق بنیادین با تنظیم بازارهای دیجیتال و فناوری های نوین پیوند خورده است.

5. AI Act و بازیگران خارج از اتحادیه

اثر فرامرزی EU AI Act برای شرکت هایی که در خارج از اتحادیه اروپا فعالیت می کنند، می تواند پیامدهای عملی مهمی داشته باشد. یک شرکت بین المللی که محصولات یا خدمات مبتنی بر هوش مصنوعی را در بازار اروپا عرضه می کند ممکن است ناچار شود فرایندهای داخلی خود را با الزامات مقرره هماهنگ کند.

این وضعیت می تواند بر طراحی محصول، مستندسازی، ارزیابی ریسک، مدیریت داده ها، روابط قراردادی و نظام های داخلی نظارت و انطباق شرکت ها اثر بگذارد.

در نتیجه، قدرت تنظیم گری اتحادیه اروپا تنها از طریق ضمانت اجرای مستقیم مقررات ایجاد نمی شود. دسترسی به یک بازار بزرگ اقتصادی نیز می تواند شرکت های بین المللی را به پذیرش استانداردهای حقوقی خاص سوق دهد. همین پدیده در ادبیات حقوق و سیاست گذاری با عنوان Brussels Effect شناخته می شود (Siegmann and Anderljung, 2022).

Almada and Radu (2024) نیز بررسی کرده اند که چگونه EU AI Act می تواند از طریق آثار تنظیم گری خود، فراتر از مرزهای اتحادیه اروپا تاثیرگذار باشد.

6. تفاوت میان قلمرو قانونی و اثرگذاری جهانی

یکی از نکات مهم در تحلیل حقوقی EU AI Act، تفکیک میان «قلمرو قانونی مقرره» و «اثرگذاری جهانی مقرره» است.

قلمرو قانونی به مواردی مربوط می شود که قانون بر اساس قواعد خود، نسبت به اشخاص، فعالیت ها یا سامانه های مشخص اعمال می شود. در مقابل، اثرگذاری جهانی می تواند بدون آنکه مقرره مستقیما در همه کشورها اجرا شود، از طریق سازوکارهای اقتصادی و تجاری ایجاد شود.

برای مثال، یک شرکت چندملیتی ممکن است به جای ایجاد دو نظام کاملا متفاوت برای بازار اروپا و سایر بازارها، استانداردهای سخت گیرانه تر خود را در سطح جهانی اعمال کند. چنین تصمیمی ممکن است ناشی از کاهش هزینه های انطباق، یکسان سازی فرایندهای داخلی یا اهمیت بازار اروپا باشد.

بنابراین، اثر جهانی EU AI Act را باید در دو سطح بررسی کرد: نخست، محدوده ای که مقرره مستقیما بر اساس ماده ۲ خود ایجاد می کند؛ و دوم، آثار غیرمستقیمی که از طریق بازار، قراردادها و استانداردهای تجاری در خارج از اتحادیه شکل می گیرد.

7. EU AI Act و حقوق ارتباطات بین الملل

از منظر حقوق ارتباطات بین الملل، EU AI Act را نمی توان صرفا یک قانون داخلی درباره فناوری دانست. فعالیت های هوش مصنوعی به صورت فزاینده ای در شبکه های فرامرزی انجام می شوند و همین امر پرسش هایی درباره صلاحیت دولت ها، تعارض قوانین، انتقال داده، مسئولیت اشخاص، اجرای تصمیمات و استانداردهای مشترک بین المللی ایجاد می کند.

در چنین شرایطی، مقررات اتحادیه اروپا می تواند بخشی از فرایند شکل گیری استانداردهای جدید حکمرانی فناوری در سطح بین المللی باشد. با این حال، این فرایند الزاما به معنای جایگزینی حقوق بین الملل یا قوانین کشورهای دیگر با حقوق اتحادیه اروپا نیست.

بلکه می توان آن را نمونه ای از تعامل میان تنظیم گری منطقه ای و حکمرانی جهانی فناوری دانست؛ جایی که یک نظام حقوقی منطقه ای از طریق قدرت اقتصادی، استانداردهای حقوقی و روابط تجاری بر محیط بین المللی اثر می گذارد.

نتیجه گیری

EU AI Act یکی از مهم ترین نمونه های تنظیم حقوقی هوش مصنوعی در سطح منطقه ای است که آثار آن می تواند فراتر از مرزهای اتحادیه اروپا مشاهده شود. اهمیت فرامرزی این مقرره از یک سو به قلمرو مشخص شده در متن آن و از سوی دیگر به آثار اقتصادی و تنظیم گرانه آن در بازار جهانی مربوط است.

تحلیل این مقرره نشان می دهد که در عصر فناوری های دیجیتال، مرز میان حقوق داخلی و حقوق فرامرزی بیش از گذشته پیچیده شده است. شرکت ها، داده ها و سامانه های هوش مصنوعی می توانند هم زمان با چند نظام حقوقی ارتباط داشته باشند و همین امر ضرورت توجه به صلاحیت، تعارض قوانین و همکاری های بین المللی را افزایش می دهد.

از این منظر، EU AI Act را می توان نه فقط به عنوان مقرره ای برای کنترل هوش مصنوعی در اروپا، بلکه به عنوان نمونه ای از تحول قدرت تنظیم گری در عصر دیجیتال مطالعه کرد. اثرگذاری این مقرره بر بازیگران خارج از اتحادیه، بیش از آنکه صرفا نتیجه اعمال مستقیم صلاحیت سرزمینی باشد، می تواند حاصل ترکیبی از الزامات قانونی، قدرت بازار و سازوکارهای جهانی انطباق باشد.

References

Almada, M. and Radu, A. (2024) ‘The Brussels Side-Effect: How the AI Act Can Reduce the Global Reach of EU Policy’, German Law Journal, 25, pp. 646–663.

European Union (2024) Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council of 13 June 2024 laying down harmonised rules on artificial intelligence (Artificial Intelligence Act). Official Journal of the European Union, L 168, pp. 1–144.

Siegmann, C. and Anderljung, M. (2022) ‘The Brussels Effect and Artificial Intelligence’. Cambridge Open Engage, 14 October.

Veale, M. and Borgesius, F.Z. (2021) ‘Demystifying the Draft EU Artificial Intelligence Act’, Computer Law Review International, 22(4), pp. 97–112.