بررسی رنگ های موجود در قرآن کریم

بسم الله الرحمن الرحیم

یادداشت علمی

موضوع: بررسی رنگ های موجود در قرآن کریم

مقدمه

رنگ یکی از ویژگی های محسوس اشیا و پدیده های طبیعی است که در قرآن کریم نیز در موارد گوناگون مورد توجه قرار گرفته است. قرآن کریم گاه با استفاده از واژه هایی مانند «لون»، «الوان» و «صبغه» به مفهوم رنگ اشاره کرده و در مواردی نیز نام یا وصف رنگ های مشخصی را بیان نموده است. بررسی کاربرد رنگ ها در آیات قرآن نشان می دهد که رنگ ها در توصیف طبیعت، انسان، گیاهان، کوه ها، لباس ها و برخی صحنه های قیامت به کار رفته اند.

در زبان عربی، «لون» به معنای رنگ و صفتی است که اشیا به وسیله آن از یکدیگر شناخته می شوند. در منابع لغوی، رنگ با نمونه هایی مانند سیاهی، سفیدی و سرخی توضیح داده شده است. فراهیدی در «العین» «اللون» را امری شناخته شده می داند و ابن منظور و طریحی نیز آن را هیئتی مانند سیاهی و سرخی معرفی کرده اند. (منبع؛ العین، ج ۳، ص ۳۳۲، ماده: «لون»؛ لسان العرب، ج ۱۳، ص ۳۹۴، ماده: «لون»؛ مجمع البحرین، ج ۶، ص ۳۱۳، ماده: «لون»)

قرآن کریم رنگ ها را با واژه ها و تعابیر گوناگون بیان کرده است. برخی آیات مستقیما واژه «لون» یا «الوان» را به کار برده اند و برخی دیگر نام یا وصف یک رنگ خاص را ذکر کرده اند. در این یادداشت، رنگ های صریحی که در آیات قرآن کریم آمده اند بررسی می شوند و سپس از نظر تقسیم بندی رایج به سه گروه گرم، سرد و خنثی دسته بندی خواهند شد.

1.رنگ زرد

رنگ زرد در قرآن کریم با واژه هایی مانند «صفراء»، «صفر» و «مصفر» آمده است. یکی از روشن ترین موارد کاربرد این رنگ، آیه ۶۹ سوره بقره است که درباره گاو بنی اسرائیل می فرماید:

«قالوا ادع لنا ربک یبین لنا ما لونها قال انه یقول انها بقره صفراء فاقع لونها تسر الناظرین»؛ «گفتند: از پروردگارت بخواه تا برای ما روشن کند که رنگ آن چگونه است. گفت: او می فرماید: آن گاوی زرد است، زرد درخشان و خالص، که بینندگان را شادمان می کند.»

در این آیه، تعبیر «صفراء فاقع لونها» بر زردی شدید، خالص و درخشان دلالت دارد. «فاقع» به معنای شدید و خالص بودن رنگ است و در این آیه با رنگ زرد همراه شده است. اثر این رنگ نیز در ادامه آیه به صراحت بیان شده است: «تسر الناظرین»، یعنی «بینندگان را شادمان می کند». بنابراین، اثر بیان شده در قرآن برای این گونه از رنگ زرد، ایجاد سرور و شادی در بیننده است. (منبع؛ التبیان فی تفسیر القرآن، ماده: «صفر»؛ المیزان فی تفسیر القرآن، ماده: «صفر»؛ تفسیر نمونه، ماده: «صفر»)

کاربرد دیگری از رنگ زرد در سوره مرسلات دیده می شود. خداوند می فرماید: «انها ترمی بشرر کالقصر ۝ کانه جمالت صفر» (مرسلات، ۳۲۳۳)؛ «آن [دوزخ] شراره هایی همچون کاخ پرتاب می کند؛ گویی شتران زردرنگ اند.» در این آیات، رنگ زرد در تشبیه شراره های آتش به شتران زردرنگ به کار رفته است. (منبع؛ العین، ج ۶، ص ۱۴۲، ماده: «جمل»؛ مجمع البحرین، ج ۵، ص ۳۴۲، ماده: «جمل»؛ تفسیر نمونه، ماده: «صفر»)

همچنین قرآن کریم در توصیف تحول گیاهان می فرماید: «ثم یهیج فتراه مصفرا ثم یکون حطاما» (حدید، ۲۰)؛ «سپس [گیاه] خشک و پژمرده می شود، پس آن را زرد می بینی، سپس خاشاک و درهم شکسته می شود.» همین مضمون در سوره زمر، آیه ۲۱، نیز آمده است. همچنین در سوره روم، آیه ۵۱، می فرماید: «ولئن ارسلنا ریحا فراوه مصفرا لظلوا من بعده یکفرون»؛ «و اگر بادی بفرستیم و آن را زردشده ببینند، قطعا پس از آن به ناسپاسی ادامه خواهند داد.» (منبع؛ التحقیق فی کلمات القرآن، ج ۶، ص ۳۰۵، ماده: «صفر»؛ فتح القدیر، ج ۵، ص ۲۱۰، ماده: «صفر»؛ تفسیر نمونه، ماده: «صفر»)

۲. رنگ قرمز

قرمز از دیگر رنگ های ذکرشده در قرآن کریم است و با واژه «حمر» بیان شده است. خداوند در توصیف گوناگونی رنگ های طبیعت می فرماید:

«الم تر ان الله انزل من السماء ماء فاخرجنا به ثمرات مختلفا الوانها ومن الجبال جدد بیض وحمر مختلف الوانها وغرابیب سود» (فاطر، ۲۷)؛ «آیا ندیدی که خداوند از آسمان آبی فرو فرستاد و به وسیله آن میوه هایی با رنگ های گوناگون بیرون آوردیم؛ و از کوه ها نیز راه ها و رگه هایی سفید و سرخ با رنگ های گوناگون [پدید آوردیم] و نیز [رگه هایی] کاملا سیاه.»

واژه «جدد» در این آیه به راه ها، خطوط یا رگه هایی گفته شده است که در کوه ها دیده می شوند. «بیض» جمع «ابیض» به معنای سفید و «حمر» جمع «احمر» به معنای سرخ است. تعبیر «مختلف الوانها» نیز بر گوناگونی رنگ این رگه ها دلالت دارد. (منبع؛ مفردات الفاظ القرآن، ص ۱۸۸، ماده: «جدد»؛ تفسیر نمونه، ج ۱۸، ص ۲۴۴، ماده: «حمر»)

قرمز در آیه ۲۷ سوره فاطر در کنار سفید و سیاه، بخشی از گوناگونی رنگ های موجود در آفرینش را تشکیل می دهد.

در آیه دیگری آمده است: «فاذا انشقت السماء فکانت ورده کالدهان» (رحمن، ۳۷)؛ «پس هنگامی که آسمان شکافته شود و همچون گل سرخ گردد، مانند روغن گداخته [و روان] خواهد بود.» در شماری از تفاسیر، «ورده» به گل سرخ و از جهت رنگ به سرخی و گلگون شدن تفسیر شده است. (منبع؛ البحر المحیط، ج ۱۰، ص ۵۰، ماده: «ورد»؛ التسهیل لعلوم التنزیل، ج ۲، ص ۳۲۹، ماده: «ورد»؛ التفسیر المنیر، ج ۲۷، ص ۲۱۷، ماده: «ورد»)

۳. رنگ سبز

سبز از دیگر رنگ های صریح قرآن کریم است و با واژه هایی مانند «خضر» بیان شده است. قرآن کریم در داستان حضرت یوسف(ع) می فرماید: وسبع سنبلات خضر واخر یابسات» (یوسف، ۴۳)؛ و هفت خوشه سبز و [هفت خوشه] دیگر خشکیده. در این آیه، سبزی خوشه ها در برابر خشکی آنها قرار گرفته است. رنگ سبز همچنین در توصیف پوشاک بهشتی آمده است: «یلبسون ثیابا خضرا من سندس واستبرق» (کهف، ۳۱)؛ «جامه هایی سبز از دیبا و حریر ضخیم می پوشند.» همچنین در سوره انسان آمده است: «عالیهم ثیاب سندس خضر واستبرق» (انسان، ۲۱)؛ «بر تن آنان جامه هایی سبز از دیبا و حریر ضخیم است.» (منبع؛ مفردات الفاظ القرآن، ماده: «خضر»؛ تفسیر نمونه، ماده: «خضر»)

۴. رنگ کبود

قرآن کریم در توصیف وضعیت مجرمان در روز قیامت می فرماید: «یوم ینفخ فی الصور ونحشر المجرمین یومئذ زرقا» (طه، ۱۰۲)؛ «روزی که در صور دمیده می شود و در آن روز مجرمان را در حالی که کبود [چشم] هستند، گرد می آوریم.» واژه «زرقا» جمع «ازرق» است و به رنگ کبود یا آبی اشاره دارد. این تعبیر در سیاق توصیف وضعیت مجرمان در روز قیامت به کار رفته است. (منبع؛ مفردات الفاظ القرآن، ماده: «زرق»)

۵. رنگ سفید

سفید با واژه هایی مانند «بیض» و «بیضاء» در قرآن کریم آمده است. در آیه ۲۷ سوره فاطر می فرماید:

«ومن الجبال جدد بیض وحمر مختلف الوانها وغرابیب سود»؛ «و از کوه ها نیز راه ها و رگه هایی سفید و سرخ با رنگ های گوناگون [پدید آوردیم] و نیز [رگه هایی] کاملا سیاه.» همچنین درباره معجزه حضرت موسی(ع) آمده است: «ونزع یده فاذا هی بیضاء للناظرین» (اعراف، ۱۰۸)؛ «و دست خود را بیرون آورد، پس ناگهان آن برای بینندگان سفید و درخشان بود.» همین مضمون در سوره شعراء، آیه ۳۳، و سوره قصص، آیه ۳۲، نیز آمده است. (منبع؛ التبیان فی تفسیر القرآن، ماده: «بیض»؛ تفسیر نمونه، ماده: «بیض»)

6. رنگ سیاه

سیاه نیز در قرآن کریم با واژه هایی مانند «سود» و «تسود» بیان شده است. در آیه ۲۷ سوره فاطر آمده است:«ومن الجبال جدد بیض وحمر مختلف الوانها وغرابیب سود»؛ «و از کوه ها نیز راه ها و رگه هایی سفید و سرخ با رنگ های گوناگون [پدید آوردیم] و نیز [رگه هایی] کاملا سیاه.» غرابیب سود» بر سیاهی شدید دلالت دارد. همچنین خداوند در توصیف وضعیت انسان ها در قیامت می فرماید: «یوم تبیض وجوه وتسود وجوه» (آل عمران، ۱۰۶)؛ «روزی که چهره هایی سفید می شوند و چهره هایی سیاه می شوند.» (منبع؛ مفردات الفاظ القرآن، ماده: «سود»؛ تفسیر نمونه، ماده: «سود»)

جمع بندی

با بررسی آیات مورد بحث، شش رنگ زرد، قرمز، سبز، کبود، سفید و سیاه در قرآن کریم شناسایی و بررسی شد. از این شش رنگ، دو رنگ گرم، دو رنگ سرد و دو رنگ خنثی وجود دارد. بر اساس تقسیم بندی رایج رنگ ها، زرد و قرمز در گروه رنگ های گرم، سبز و کبود در گروه رنگ های سرد و سفید و سیاه در گروه رنگ های خنثی قرار می گیرند.

در میان موارد بررسی شده، قرآن کریم درباره رنگ زرد شدید، خالص و درخشان در آیه ۶۹ سوره بقره می فرماید: «انها بقره صفراء فاقع لونها تسر الناظرین». بنابراین، اثر صریحی که قرآن کریم برای «صفراء فاقع لونها» بیان کرده، سرور و شادی بینندگان است؛ چنان که تعبیر «تسر الناظرین» به روشنی بر این معنا دلالت دارد. (منبع؛ التبیان فی تفسیر القرآن، ماده: «صفر»؛ المیزان فی تفسیر القرآن، ماده: «صفر»؛ تفسیر نمونه، ماده: «صفر»)

منابع

۱. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، ۱۴۱۶ق.

۲. ابن جزی، محمد بن احمد، التسهیل لعلوم التنزیل، بیروت، ۱۴۱۶ق.

۳. ابیاری، ابراهیم، الموسوعه القرآنیه، قاهره، ۱۴۰۵ق.

۴. ایجی، محمد عبدالرحمن، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، ۱۴۲۴ق.

۵. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه، بیروت، ۱۴۰۴ق.

۶. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ۱۴۱۴ق.

۷. خرم دل، مصطفی، تفسیر نور، تهران، ۱۳۸۴ش.

۸. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، بیروت، ۱۴۱۲ق.

۹. زحیلی، وهبه، التفسیر المنیر فی العقیده والشریعه والمنهج، دمشق، ۱۴۱۱ق.

۱۰. سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی، تصویرگری کتاب آموزشی، ۱۳۸۳ش.

۱۱. شوکانی، محمد بن علی، فتح القدیر، دمشق، ۱۴۱۴ق.

۱۲. طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، ۱۳۸۹ش.

۱۳. طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، تهران، ۱۳۷۵ش.

۱۴. علوی مهر، حسین، روش ها و گرایش های تفسیری، قم، انتشارات اسوه، ۱۳۸۱ش.

۱۵. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، ۱۴۰۹ق.

۱۶. فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر، قم، ۱۴۱۴ق.

۱۷. قرشی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، ۱۳۷۱ش.

۱۸. رضایی اصفهانی، محمدعلی، درسنامه روش ها و گرایش های تفسیری قرآن، قم، ۱۳۸۲ش.

۱۹. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، ۱۳۶۸ش.

۲۰. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، تهران، ۱۳۷۱ش.

۲۱. مکارم شیرازی، ناصر، مثال های زیبای قرآن، قم، ۱۳۸۲ش.

۲۲. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی، قم، انتشارات اسلامی.

۲۳. میدانی، عبدالرحمن حسن حبنکه، معارج التفکر و دقائق التدبر، دمشق، ۱۳۶۱ش.

۲۴. ویتن، وین، روان شناسی عمومی، ترجمه یحیی سیدمحمدی، تهران، ۱۳۹۳ش.