تنگه هرمز؛ گلوگاه اقتصاد و تجارت دریا محور جهان

تنگه هرمز؛

چگونه یک آبراه به گلوگاه اقتصاد و تجارت دریا محور جهان تبدیل می شود؟

در نگاه نخست، تنگه هرمز تنها یک آبراه باریک در جنوب ایران و میان خلیج فارس و دریای عمان به نظر می رسد؛ اما تحولات اخیر نشان داد که اهمیت واقعی آن نه صرفا در ابعاد جغرافیایی، بلکه در جایگاه و نقش کلیدی آن در شبکه پیچیده اقتصاد و تجارت جهانی نهفته است.

امروزه اقتصاد جهانی بر شبکه ای به هم پیوسته از تولید، انرژی، بندرها، کشتی رانی، بیمه، لجستیک، زنجیره های تامین و بازارهای مالی استوار است. در چنین نظامی، برخی نقاط جغرافیایی نقش «گره های حیاتی» را ایفا می کنند. هرگونه اختلال در این گره ها می تواند آثار خود را بسیار فراتر از محدوده جغرافیایی آن ها منتشر کند.

تنگه هرمز یکی از مهم ترین نمونه های این پدیده است.

تنگه هرمز؛ یک آبراه یا یک گلوگاه اقتصاد دریامحور؟

اصطلاح Maritime Chokepoint یا «گلوگاه دریایی» به مسیر یا نقطه ای دریایی اطلاق می شود که حجم قابل توجهی از جریان تجارت یا انرژی جهان به آن وابسته است و جایگزین کردن آن در کوتاه مدت دشوار یا پرهزینه است.

اهمیت تنگه هرمز دقیقا از همین ویژگی ناشی می شود.

بر اساس داده های اداره اطلاعات انرژی آمریکا، در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ به طور متوسط حدود بیست و یک میلیون بشکه در روز نفت و مایعات نفتی از تنگه هرمز عبور کرده است؛ رقمی معادل حدود بیست درصد مصرف جهانی مایعات نفتی و تقریبا یک چهارم تجارت دریا برد نفت جهان. همچنین در همین دوره حدود یازده میلیارد فوت مکعب گاز طبیعی در روز به صورت LNG از این مسیر عبور کرده که بیش از بیست درصد تجارت جهانی LNG را تشکیل می داد.

بنابراین تنگه هرمز را نمی توان صرفا یک «مسیر صادرات نفت کشورهای خلیج فارس» ؛ بلکه باید آن را بخشی از زیرساخت فیزیکی اقتصاد دریا محور جهانی تلقی کرد.

چرا یک اختلال دریایی محلی می تواند بحران جهانی ایجاد کند؟

نکته اساسی در تحلیل هرمز، مفهوم سرریز یا انتقال شوکاست.

فرض کنیم عبور کشتی ها از یک گلوگاه دریایی با اختلال مواجه شود. نخستین اثر، افزایش ریسک برای کشتیرانی است. سپس هزینه بیمه، به ویژه بیمه ریسک جنگ، افزایش می یابد. شرکت های کشتیرانی ممکن است مسیر خود را تغییر دهند یا از پذیرش برخی محموله ها خودداری کنند.

تغییر مسیر نیز به معنای افزایش مسافت، زمان سفر، مصرف سوخت، نیاز به کشتی و ظرفیت ناوگان است.

درنتیجه:

اختلال دریایی- افزایش ریسک - افزایش بیمه - افزایش کرایه حمل - افزایش هزینه انرژی - افزایش هزینه تولید - افزایش قیمت کالا

این زنجیره نشان می دهد که اقتصاد دریایی از اقتصاد زمینی جدا نیست؛ بلکه بخشی از سازوکار اصلی اقتصاد جهانی است.

UNCTAD در ارزیابی های سال ۲۰۲۶ تاکید کرده است که اختلال در هرمز آثار خود را فراتر از بازار انرژی به حمل ونقل دریایی، زنجیره های تامین، هزینه های حمل ونقل، سوخت، بیمه و قیمت کالاها منتقل کرده است.

نکته مهم تر: مسئله فقط «نفت» نیست!

گاهی اهمیت تنگه هرمز صرفا با میزان عبور نفت و گاز سنجیده می شود؛ اما این نگاه ناقص است.

نفت و گاز، مواد اولیه و انرژی موردنیاز برای فعالیت صنایع و حمل ونقل جهانی هستند. بنابراین اختلال در جریان انرژی می تواند به بخش های دیگر اقتصاد سرایت کند.

از سوی دیگر، هزینه حمل دریایی و بیمه بر قیمت نهایی بسیاری از کالاها اثرگذار است.

به همین دلیل، UNCTAD بحران تنگه هرمز را نه صرفا یک شوک انرژی، بلکه یک شوک به تجارت و توسعه جهانی ارزیابی کرده است. این سازمان هشدار داده که آثار اختلال می تواند بر کشورهای درحال توسعه و اقتصادهایی که فضای مالی محدودی دارند، شدیدتر باشد.

تنگه هرمز و مفهوم جدید «ژئواکونومی»

از این منظر، تنگه هرمز را باید در تقاطع سه مفهوم تحلیل کرد: ژئوپلیتیک + اقتصاد + دریا

این همان جایی است که مفهوم ژئواکونومی دریایی اهمیت پیدا می کند.

درگذشته، قدرت دریایی عمدتا با تعداد ناوهای جنگی، توان نظامی و کنترل مسیرهای دریایی سنجیده می شد. اما در اقتصاد جهانی امروز، یک بندر، یک تنگه، یک خط کشتیرانی، یک پایانه LNG یا حتی یک مرکز لجستیکی می تواند ارزش راهبردی فوق العاده ای داشته باشد.

بنابراین قدرت دریایی قرن بیست ویک را باید علاوه بر مولفه نظامی، با مولفه هایی زیر نیز سنجید.

• ظرفیت تجارت دریایی؛
• زیرساخت بندری؛
• لجستیک؛
• انرژی؛
• زنجیره تامین؛
• امنیت و ایمنی دریانوردی؛
• بیمه و مدیریت ریسک؛
• فناوری و داده؛
• و تاب آوری شبکه دریایی

تنگه هرمز؛ تهدید یا فرصت؟

برای ایران، تنگه هرمز یک مسئله دوگانه است.

از یک سو، وابستگی بخش مهمی از اقتصاد انرژی جهان به این منطقه، اهمیت ژئوپلیتیکی و راهبردی آن را افزایش می دهد.

از سوی دیگر، همین موقعیت می تواند یک مزیت ژئواکونومیک باشد؛ مشروط بر اینکه از ظرفیت جغرافیایی و امنیتی صرف، به ظرفیت اقتصادی، لجستیکی و تجاری تبدیل شود.

بنابراین نباید فقط دیدگاه و سوال ما این باشد که:

»در صورت اختلال در تنگه هرمز چه اتفاقی برای جهان رخ می دهد؟«

بلکه باید پرسید:

»چگونه می توان از موقعیت ایران دریکی از مهم ترین گلوگاه های دریایی جهان، برای توسعه تجارت، ترانزیت، لجستیک، بندرها و اقتصاد دریا محور استفاده کرد؟«

این پرسش ما را از نگاه سنتی «امنیت تنگه» به سمت مفهوم گسترده تر» امنیت و تاب آوری اقتصاد دریایی« هدایت می کند.

جمع بندی و نتیجه گیری

بحران کنونی تنگه هرمز یک واقعیت مهم را آشکار کرد:

در شبکه اقتصاد دریامحورجهانی ، هیچ آبراه مهمی صرفا یک آبراه به حساب نمی آید.بلکه می تواند هم زمان بخشی از زیرساخت انرژی، تجارت، لجستیک، زنجیره تامین و ثبات اقتصادی جهان باشد.

از همین رو، تنگه هرمز را باید نه فقط به عنوان یک موضوع ژئوپلیتیکی، بلکه به عنوان یک دارایی راهبردی در اقتصاد جهانی و یک گره حیاتی در شبکه تجارت دریایی مطالعه کرد.

شاید یکی از مهم ترین درس های بحران اخیر این باشد که:

قدرت واقعی یک مسیر دریایی فقط به حجم کالاهایی که از آن عبور می کنند وابسته نیست؛ بلکه به میزان وابستگی شبکه تجارت و اقتصاد جهانی به استمرار این جریان بستگی دارد.

و این دقیقا نقطه ای دقیق و ظریف است که اهمیت مباحث اقتصاد دریا محور، تجارت دریایی، لجستیک هوشمند، تاب آوری زنجیره تامین و حکمرانی دریاییرا پررنگ تر می کند.

📷