شب «قنات های تهران»

نهصد و هفتاد و سومین شب از شب های بخارا به قنات های تهران اختصاص یافته است. این نشست در ساعت پنج بعدازظهر سه شنبه هفدهم شهریور ۱۴۰۵ با سخنرانی: مونا مسعودی آشتیانی، فاطمه خدادادی آق قلعه، علی اصغر سمسار یزدی، احمد مالکی، رضا شیرازیان، محمد حسن لی، علی دهباشی و مانیا شفاهی در شهر کتاب نیاوران برگزار خواهد شد.
در هزاره های گذشته، در فلات مرکزی ایران، جایی که رودخانه های پرآب و دائمی کمتر مجال شکل گیری سکونتگاه های بزرگ را می دادند، انسان ناگزیر بود راهی برای زندگی در کنار کم آبی پیدا کند. همین ضرورت، به تدریج یکی از شگفت انگیزترین فناوری های تاریخ ایران را پدید آورد: قنات. شبکه ای از آبراهه های زیرزمینی که بدون نیاز به پمپ و نیروی مکانیکی، آب را از سفره های زیرزمینی به سطح زمین می رساند و امکان شکل گیری روستاها، باغ ها، شهرها و تمدن را در سرزمینی کم آب فراهم می کرد. قنات فقط یک سازه برای انتقال آب نبود؛ شیوه ای از فهم زمین، شناخت شیب، خواندن لایه های خاک و سازگاری با اقلیم بود؛ دانشی که نسل به نسل منتقل شد و بعدها از مرزهای ایران عبور کرد و به دیگر سرزمین های خشک جهان راه یافت.

در واقع، بخش مهمی از تاریخ سکونت در ایران را می توان از مسیر آب دنبال کرد. شهرها نه لزوما در کنار رودخانه های بزرگ، بلکه در جایی شکل گرفتند که انسان توانسته بود آب را پیدا کند، به حرکت درآورد و با نظمی دقیق میان خانه ها، باغ ها، زمین های کشاورزی و فضاهای عمومی تقسیم کند. قنات در این میان، چیزی شبیه به رگ های پنهان یک پیکر بود؛ دیده نمی شد، اما زندگی روی زمین به جریان آن وابسته بود. دهانه قنات، مظهر آب، آب انبار، باغ و خانه، همه حلقه هایی از یک نظام پیچیده بودند که در آن آب نه یک کالای صرف، بلکه اساس شکل گیری زندگی اجتماعی و اقتصادی محسوب می شد.

تهران نیز پیش از آنکه به کلان شهر امروز تبدیل شود، در همین منطق آبی و کاریزی رشد کرد. شهری که پس از افول و ویرانی ری اهمیت بیشتری یافت، در دامنه جنوبی البرز و در سرزمینی میان کوه و دشت شکل گرفت؛ سرزمینی که اگرچه از بارش های کوهستانی بهره می برد، اما برای تامین آب پایدار سکونت، به شبکه ای گسترده از قنات ها نیاز داشت. قنات ها آب را از دامنه های البرز به بخش های مختلف شهر می رساندند و در طول مسیر، نه تنها نیاز خانه ها و ساکنان را تامین می کردند، بلکه باغ های تهران را نیز زنده نگه می داشتند. بسیاری از باغ ها، محله ها و سکونتگاه های قدیمی تهران در پیوند مستقیم با همین منابع آب شکل گرفتند و گسترش یافتند.

گفته شده است که تهران در دوره های مختلف تاریخی بیش از ۵۰۰ رشته قنات داشته است؛ شبکه ای گسترده و پیچیده که امروز بخش بزرگی از آن در زیر شهر مدرن تهران پنهان مانده است. تهران امروز بر روی شهری قدیمی تر بنا شده؛ شهری که بخشی از حافظه و حیات آن هنوز در زیر خیابان ها، ساختمان ها و محله های امروزی امتداد دارد. در زیر آسفالت و بتن، مسیرهایی وجود داشته که زمانی آب را به خانه ها، باغ ها و زمین ها می رسانده اند و زندگی شهر را ممکن می کرده اند.

با این حال، شاید شگفت آورترین بخش ماجرا این باشد که بسیاری از ساکنان تهران از وجود چنین شبکه ای در زیر پای خود بی خبرند. شهر امروز آن قدر بر سطح زمین متمرکز شده که رابطه اش با لایه های زیرین خود را تقریبا فراموش کرده است. آب از شیر خانه ها می آید، بی آنکه اغلب بدانیم پیش از شبکه های مدرن آب رسانی، چه دانش و چه نظام اجتماعی پیچیده ای برای رساندن آب به همین شهر وجود داشته است. قنات ها در حافظه تهران حضور دارند، اما کمتر دیده می شوند؛ درست مانند بسیاری از لایه های تاریخی شهر که زیر زندگی روزمره پنهان مانده اند.

شاید بازشناسی قنات های تهران فقط به معنای حفاظت از چند سازه تاریخی نباشد. قنات می تواند دریچه ای برای دوباره دیدن شهر باشد؛ برای فهم اینکه تهران چگونه در یک اقلیم کم آب شکل گرفت، چگونه باغ هایش پدید آمدند، محله هایش چگونه توسعه پیدا کردند و انسان چگونه پیش از فناوری های امروز با محدودیت های طبیعی کنار می آمد. قنات، در حقیقت، بخشی از داستان سازگاری ایرانیان با سرزمین است؛ داستانی که در آن کم آبی نه پایان زندگی، بلکه مسئله ای برای اندیشیدن، طراحی کردن و ساختن بوده است. شماره اخیر فصلنامه «صنوبر» به طور ویژه به موضوع قنات در ایران پرداخته است که در این جلسه رونمایی خواهد شد.
خیابان باهنر (نیاوران). رو به روی کامرانیه شمالی، شماره ۱۳۷ و ۱۳۵، شهر کتاب نیاوران

https://bukharamag.com/

https://senobarmag.com/