بررسی طبیعت از دیدگاه قرآن و روایات

خدا باوری در طبیعت

مهم ترین آموزه های طبیعت، درس های خداشناسی و خداباوری است.

برگ درختان سبز در نظر هوشیار
هر ورقش، دفتریست معرفت کردگار

نشانه های موجود در طبیعت، آشکارا هر صاحب خردی را به سوی پروردگار رهنمون می سازد. قرآن کریم نیز در موارد گوناگون، همین آثار طبیعی را برای بی غرضان، درس کامل توحید می داند: «در آفرینش آسمان ها و زمین، آمد و شد شب و روز ... و در آبی که خدا از آسمان فرو فرستاد و زمین را پس از مردنش بدان زنده کرد و از هر جنبنده ای در روی زمین بپراکند و نیز وزش بادها و ابرهای مهار شده در میان آسمان و زمین، در این همه، بر مردمی که خرد می ورزند، نشانه هایی دیده می شود. »

متن طبیعت آن قدر پرمحتواست که حتی بسیاری از دلیل های عقلی اثبات وجود خدا، در جهان طبیعت ریشه دارد. در حقیقت، اصل عظمت هستی و معجزه ی خداوند، آفرینش طبیعت است. البته ما در این جهان صنعتی، آن قدر به پدیده های طبیعی عادت کرده ایم که فقط کشف های صنعتی خود را شگفت می پنداریم. از این رو، به این دلیل که طبیعت، همواره بدون هیچ چشم داشتی در خدمتمان بوده است، هیچ گاه بزرگی و شگفتی آن را درک نکرده ایم.

طبیعت، تابلوی رستاخیز

آشکارترین درس طبیعت، نمایش تابلو کوچکی از رستاخیز الهی است. تجربه های فراوانی از قیامت در دل طبیعت، جایی برای شک کردن در روز معاد باقی نمی گذارد. طبیعت مرده ی فصل زمستان که گویی بویی از حیات نبرده، بانسیمی بهاری، چنان با طراوت می شود که گویا هیچ زمستانی به خود ندیده است. خداوند در قرآن کریم می فرماید: «خدا همان است که بادها را فرستاد که ابر را برمی انگیزد و مابه سرزمینی مرده راندیمش و زمین را پس از مردنش زنده ساختیم، رستاخیز مردگان نیز چنین است».
دگرگونی های طبیعت، افزون بر اینکه معاد را برای بشر قابل درک می کند، آموزه مهم دیگری نیز در پی دارد. با دیدن دگرگونی هایموجود در طبیعت، به این مطلب می رسیم که دنیا، مجالی برای درنگ و دل بستن ندارد. نمی توان به طراوت پر نشاط بهار دل خوش داشت، که پاییز در راه است و نباید به امید نعمت های شیرین تابستان بود، که زمستان بسیار سرسخت است.

هر پدیده ای در سیر مخصوص خود، به نهایت تکامل می رسد و آن گاه نوبت را به دیگران می دهد. خداوند در آیه ای دیگر می فرماید: «خداوند، شکافنده ی دانه و هسته است. زنده را از مرده برون می آرد و برون آرنده ی مرده از زنده است».

اخلاق تعامل با طبیعت

یکی از نیازهای انسان و طبیعت امروز، اخلاق و فرهنگ رفتار با محیط زیست است. این نیاز، رساترین پیام روز طبیعت است. متاسفانه گویا همیشه فاجعه ای لازم است تا بشر را از خواب غفلت بیدار کند.
طبیعت، فقط گل های زیبای بهاری نیست. طبیعت تنها به چشمه های پر تلاطم کوهساران نمی گویند. خشک ترین کویری نیز که هرگز باران ندیده، یکی از جلوه های بی نظیر طبیعت است. عظمت و شکوه بیابان های پر از خار، کمتر از لطافت سبزه زارها نیست.
از سوی دیگر، همه ی موجودات روی زمین کوشیده اند به قانون ها و نظام طبیعت گردن نهند و خود را با آن سازگار سازند. تنها انسان است که می کوشد از قانون های طبیعت فرمان نبرد و برعکس، آن را زیر فرمان خود درآورد. آمارهای تخریب محیط زیست - به ویژه در ایران - وحشتناک است. جالب اینکه بسیاری از این آمارهای تخریب، مربوط به همین روز طبیعت است. این آمار نشانه ی آشکاری از خودخواهی انسان است. انسان هایی که نه تنها به آینده نمی اندیشند، که در عین استفاده از طبیعت، به فکر همان لحظه ی خود نیز نیستند.

قرآن و طبیعت

قرآن کریم به طور معمول، تنها به موضوع های مهم و کلی پرداخته و بیان جزئیات و تفسیر آن مطالب را برعهده ی بزرگان دین نهاده است. با وجود این، در حدود پانصد آیه از قرآن، از طبیعت، آموزه های طبیعت و شیوه ی برخورد انسان با آن بحث می کند.

معرفی طبیعت، نهیاز فساد در طبیعت، کیفیت شکل گیری و آفرینش طبیعت، انسان و طبیعت، طبیعت و ادامه ی حیات، درس آموزی از طبیعت، چگونگی تعامل با طبیعت و ده ها موضوع دیگر، همگی نشان دهنده ی اهمیت طبیعت در زندگی انسان از دیدگاه قرآن است. دو نمونه از این آیات را با هم می خوانیم:

خورشید و ماه بر حسابی روانند، ... و خدای رحمان آسمان را برافراشت ... و زمین را برای مردم نهاد. در آن، میوه ها و نخل ها با خوشه های غلاف دار، و لانه های پوست دار و گیاهان خوش بوست، پس کدام یک از نعمت های پروردگارتان را منکرید؟(الرحمن5-13)

آیا دیده اید آبی را که می آشامید؟ آیا شما آن را از ابر فرود آوردید، یا فرود آرنده ماییم؟ اگر بخواهیم تلخش می سازیم. پس چرا سپاس نمی گزارید؟(واقعه56)

طبیعت در کلام معصومان

پیامبر اعظم صل الله علیه و آله :

پرهیز از قطع درختان سرسبز، بر طول عمر انسان می افزاید. (بحارالانوار، ج 72، ص 319.)

کسی که درختی را آب دهد، همانند کسی است که انسان مومنی را سیراب کرده باشد. (وسائل الشیعه، ج 12، ص 25، ح 4.)

اگر عمر جهان پایان یابد و شخصی نهالی در دست داشته باشد، چنان که به قدر کاشتن آن فرصت باشد، هر آینه فرصت را غنیمت شمارد و نهال را بکارد. (مستدرک الوسائل، ج 13، ص 46.)

امام علی علیه السلام:

انسانها مورد سوال قرار می گیرند، حتی درباره ی زمین ها و چهارپایان. (اصول کافی، ج 2، ص 331، ح 6.)

درختان میوه دار را قطع نکنید که هر آینه عذاب الهی متوجه شما خواهد شد. (وسائل الشیعه، ج 12، ص 46.)