تبیین نظام مند اندیشه مهدویت در منظومه فکری شهید آیت الله العظمی خامنه ای

3 اردیبهشت 1405 - خواندن 17 دقیقه - 550 بازدید

تبیین نظام مند اندیشه مهدویت در منظومه فکری شهید آیت الله العظمی خامنه ای


چکیده


مهدویت، به عنوان یکی از بنیادی ترین ارکان اعتقادی در اسلام، همواره الهام بخش حرکت های عظیم اجتماعی و سیاسی در تاریخ تشیع بوده است. در دوران معاصر، آیت الله العظمی سید علی خامنه ای این آموزه را از یک اعتقاد صرفا کلامی خارج ساخته و آن را به مثابه یک «نظریه اجتماعی پویا» و نقشه راه عملی برای زندگی فردی و جمعی مطرح نموده اند. پژوهش حاضر می کوشد با تکیه بر بیانات رسمی ایشان و پژوهش های آکادمیک مرتبط، تصویری نظام مند از جایگاه و ابعاد گوناگون «نظریه انتظار» در اندیشه ایشان ارائه دهد. یافته های این پژوهش نشان می دهد که در منظومه فکری آیت الله خامنه ای، مهدویت نه صرفا یک وعده فرجام شناختی، بلکه یک «کلان آرمان تمدنی» است که از طریق بازتعریف مفهوم انتظار به عنوان یک کنش جمعی و تمدن ساز، به نیروی محرک تاریخ و موتور پیش برنده انقلاب اسلامی تبدیل شده و ارتباطی ارگانیک میان «زمینه سازی برای ظهور» و «تمدن سازی نوین اسلامی» برقرار می کند.


واژگان کلیدی: مهدویت، نظریه انتظار، شهید آیت الله خامنه ای، زمینه سازی ظهور، تمدن نوین اسلامی.


۱. مقدمه


آموزه مهدویت در طول تاریخ اسلام، به ویژه در مذهب تشیع، همواره به عنوان یک اعتقاد بنیادین و الهام بخش مطرح بوده است. با این حال، خوانش های مختلفی از این آموزه ارائه شده که برخی به انفعال و کناره گیری از حیات سیاسی-اجتماعی انجامیده و برخی دیگر به کنشگری و تحرک اجتماعی دامن زده است. در دوران معاصر، آیت الله العظمی سید علی خامنه ای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، تبیینی نوین از این آموزه ارائه داده اند که می توان آن را در قالب یک «نظریه اجتماعی پویا» صورتبندی کرد.


اهمیت بررسی این موضوع از آن روست که نظریه انتظار در اندیشه ایشان، به عنوان یکی از ارکان فکری انقلاب اسلامی، تاثیری مستقیم بر سیاست گذاری های کلان، گفتمان مقاومت، و پروژه تمدن سازی نوین اسلامی داشته است. هدف از این پژوهش، ارائه تصویری نظام مند و مستند از ابعاد گوناگون اندیشه مهدوی ایشان، بر پایه منابع دست اول (بیانات رسمی) و پژوهش های آکادمیک است.


۲. جایگاه کلامی و معرفتی مهدویت: از مسلمات دین تا فلسفه تاریخ


در منظومه فکری آیت الله خامنه ای، مهدویت نه یک آموزه فرعی یا اختصاصی مذهب تشیع، بلکه یک اصل اصیل و فراگیر اسلامی است. ایشان با صراحت بر این نکته تاکید دارند:


«مسئله ی مهدویت در اسلام هم جزو مسلمات است؛ یعنی مخصوص شیعه نیست، مال همه ی مسلمان هاست. در میان همه ی فرق اسلامی، عقیده به مهدویت یک عقیده ی راسخ و پذیرفته شده است».


این گزاره بیانگر آن است که مهدویت از ظرفیت وحدت بخشی در جهان اسلام برخوردار است و می تواند به عنوان یک محور اجماع ساز میان مذاهب مختلف اسلامی عمل کند.


اهمیت این آموزه تا بدان پایه است که ایشان آن را در زمره عالی ترین معارف دینی قرار می دهند:


«مسئله ی مهدویت در شمار چند مسئله ی اصلی در چرخه و حلقه ی معارف عالیه ی دینی است؛ مثل مسئله ی نبوت مثلا، اهمیت مسئله ی مهدویت را در این حد باید دانست».


این هم سنگی «مهدویت» با «نبوت»، بیانگر جایگاه بی بدیل این آموزه در هندسه معرفتی اسلام از نگاه ایشان است؛ چه اینکه بدون اعتقاد به مهدویت، فلسفه نبوت و تمام تلاش های انبیا بی ثمر خواهد بود.


بنیان الهیاتی این اهمیت را باید در نسبت مهدویت با حکمت الهی جستجو کرد. ایشان معتقدند که نظام هستی مبتنی بر حکمت الهی است و آنچه خلاف حکمت الهی باشد، از ساحت ربوبی به دور است. وجود ظلم و بی نظمی دائم در جهان با تدبیر و حکمت الهی سازگار نیست و وعده الهی به حاکمیت عدالت، زمینه ساز قیام بشریت علیه طاغوت هاست.


۳. مهدویت به مثابه کلان آرمان تمدنی


یکی از نوآوری های مفهومی در اندیشه آیت الله خامنه ای، ارتقای مهدویت از سطح یک باور فردی به سطح یک «کلان آرمان تمدنی» است. ایشان مهدویت را «امید بزرگ تاریخ» می نامند و آن را آرمان غایی انقلاب اسلامی تعریف می کنند. در این نگاه، انقلاب اسلامی نه یک جنبش صرفا سیاسی، بلکه طلیعه ای برای تحقق وعده الهی و زمینه سازی برای ظهور منجی است.


جنبه امیدآفرینی مهدویت در اندیشه ایشان بسیار برجسته است. بزرگ ترین خاصیت این اعتقاد در میان شیعیان، امیدآفرینی است؛ جامعه تشیع فقط به برجستگی های تاریخ خود در گذشته متکی نیست، بلکه چشم به آینده دارد. این امید، جامعه را از انفعال و افسردگی در برابر سیطره ظلم و فساد جهانی بازمی دارد و آن را به سوی حرکت و پویایی سوق می دهد.


از منظر فلسفه تاریخ نیز ایشان تفسیری هدف محور ارائه می دهند که بر اساس آن، حرکت تاریخ عبث و بیهوده نیست، بلکه حرکتی تکاملی به سوی جامعه موعود است. این نگاه خوش بینانه به آینده بشریت، بنیان نظری مقاومت و ایستادگی در برابر نظام سلطه را فراهم می آورد.


۴. نظریه انتظار: بازتعریف یک مفهوم کلامی


نقطه عطف اندیشه مهدوی آیت الله خامنه ای را باید در بازتعریف مفهوم «انتظار» جستجو کرد. این مفهوم در اندیشه ایشان از سکون و انفعال خارج شده و به نیرویی پویا و محرک تبدیل می شود.


۴-۱. تقابل انتظار مثبت و منفی


ایشان میان دو نوع انتظار تمایز قائل می شوند: انتظار منفی (ویرانگر) که به سکون، سازش با وضع موجود و کناره گیری از مسئولیت های اجتماعی می انجامد، و انتظار مثبت (سازنده) که انسان را به قیام، حرکت و مقاومت وا می دارد. مقام معظم رهبری از متفکرانی است که به مسئله انتظار و مهدویت نگاهی نظام مند دارد و نوشتارهای علمی به بررسی ابعاد انتظار مثبت که همان انتظار حقیقی است پرداخته اند. در گزاره های دینی مربوط به مهدویت، گوشه عزلت گرفتن و انتظار بدون فعالیت نهی شده و از زمینه سازی برای ظهور حضرت حجت (عج) سخن به میان آمده است.


۴-۲. انتظار به مثابه «آماده باش» دائمی


آیت الله خامنه ای برای تبیین مفهوم حقیقی انتظار، از استعاره نظامی «آماده باش» بهره می گیرند:


«انتظار به معنای مترصد بودن است. در ادبیات نظامی یک چیزی داریم به نام «آماده باش»؛ انتظار یعنی «آماده باش»! باید «آماده باش» باشیم».


این تعریف، انتظار را از یک حالت روحی صرف به یک وضعیت عملیاتی و استراتژیک تبدیل می کند. ایشان در بیانی دیگر، ابعاد این مفهوم را بیشتر می شکافند:


«انتظار یعنی آماده بودن. انتظار یک عمل است، یک آماده سازی است، یک تقویت انگیزه در دل و درون است، یک نشاط و تحرک و پویایی است در همه ی زمینه ها».


این تعریف جامع نشان می دهد که انتظار در اندیشه ایشان، هم بعد روحی-معنوی دارد (تقویت انگیزه) و هم بعد عملی-عینی (آماده سازی و تحرک در همه زمینه ها). این دو بعد مکمل یکدیگرند و انتظار حقیقی بدون هر یک ناقص است.


۴-۳. انتظار به مثابه امید راهبردی


ایشان انتظار را با مقوله امید پیوند می دهند و آن را پادزهر یاس و ناامیدی معرفی می کنند:


«انتظار یعنی عدم یاس ملت ها نسبت به گشایش در کارها. انتظار فرج یک مفهوم بسیار وسیع و گسترده یی است».


در این نگاه، انتظار منحصر به فرج نهایی (ظهور حضرت حجت) نیست، بلکه شامل هرگونه گشایش در مسیر حرکت تکاملی بشر نیز می شود. این مفهوم وسیع به جامعه مومنان این امکان را می دهد که در هر شرایطی، افق امید را پیش روی خود ببینند:


«انتظار فرج یعنی همه ی سختی ها قابل برداشته شدن و برطرف شدن است. نه اینکه بنشینید انتظار بکشید؛ [بلکه] دل شما باید مملو از امید باشد».


۴-۴. انتظار به مثابه فرایند خودسازی جمعی


از دیگر ابعاد نظریه انتظار در اندیشه ایشان، جنبه تربیتی و خودسازانه آن است:


«انتظار ایجاب می کند که انسان خود را به آن شکلی، به آن صورتی، به آن هیئت و خلقی نزدیک کند که در دوران مورد انتظار، آن خلق و آن شکل و آن هیئت تحقق پیدا خواهد کرد».


این بعد از انتظار، مومنان را به سمت تربیت نفس، تهذیب اخلاق، و آراستگی به فضائل انسانی سوق می دهد. در واقع انتظار نه فقط یک کنش سیاسی-اجتماعی، که یک برنامه جامع تربیتی است.


۵. الزامات فرهنگی و تمدنی نظریه انتظار


نظریه انتظار در اندیشه آیت الله خامنه ای صرفا یک مفهوم انتزاعی نیست، بلکه لوازم و الزامات عملی مشخصی دارد که آن را به یک برنامه راهبردی تبدیل می کند.


۵-۱. جهاد فرهنگی برای زمینه سازی ظهور


ایشان فرهنگ را اصلی ترین اولویت برای زمینه سازی ظهور می دانند. پژوهشی که به بررسی نقش فرهنگ در تمدن سازی به عنوان مقدمه عصر ظهور در اندیشه ایشان پرداخته، به این یافته رهنمون شده که حوزه فرهنگ به معنای عام، اصلی ترین اولویت جمهوری اسلامی برای زمینه سازی ظهور است. این امر شامل «توجه مستمر به آرمان مهدویت»، «جهاد فرهنگی برای زمینه سازی ظهور»، و «انتظارمحوری در سبک زندگی» می شود.


۵-۲. تربیت نسل مهدوی


از محورهای اساسی در اندیشه ایشان، تربیت نسلی است که با آرمان مهدویت پیوند خورده باشد:


«منظور از تربیت مهدوی، تربیت نسلی است که آماده و مهیا باشد. به بیان دیگر، تربیت یک نسل مهدی باور و مهدی یاور؛ یعنی نسلی که از نظر علمی، عملی و اخلاقی آماده باشد».


این نسل باید هم به لحاظ فکری (مهدی باور) و هم به لحاظ عملی (مهدی یاور) پرورش یابد و این دو جنبه مکمل یکدیگرند.


۵-۳. مبارزه با نگاه عامیانه و خرافی به مهدویت


آیت الله خامنه ای همواره نسبت به انحرافات در حوزه مهدویت هشدار داده و بر لزوم برخورد علمی و عالمانه با این مقوله تاکید دارند:


«یکی از خطرهای بزرگ در موضوع مهدویت، کارهای عامیانه، جاهلانه، غیرمستند و متکی بر تخیلات و توهمات است».


ایشان نگاه عامیانه به مهدویت را که آن را یا در آینده ای دور می بیند یا صرفا مایه رسیدن به حاجات شخصی می داند، متناسب با جایگاه حقیقی این آموزه نمی دانند. این نگاه نقادانه، زمینه را برای یک نظریه پردازی عالمانه در باب مهدویت فراهم می کند.


۶. زمینه سازی ظهور به مثابه تکلیف شرعی و راهبردی


«زمینه سازی برای ظهور» در اندیشه آیت الله خامنه ای نه یک آرزوی معنوی صرف، بلکه یک تکلیف شرعی و عقلی است. ایشان با صراحت اعلام می دارند:


«زمینه ظهور را باید با حاکمیت قرآن و اسلام آماده کرد. انتظار، یعنی دل سرشار از امید بودن نسبت به پایان راه زندگی بشر».


آمادگی و زمینه سازی برای ظهور، مقوله بسیار مهم و استراتژیکی است که رهبر انقلاب مکرر بر آن اصرار نموده اند و زمینه سازی را نشانه انتظار حقیقی می دانند.


۶-۱. انقلاب اسلامی و فرایند ظهور


از منظر ایشان، انقلاب اسلامی ایران نه یک رویداد صرفا سیاسی، بلکه حلقه ای از زنجیره تحقق وعده الهی است. این نهضت مقدس برای انقلاب بزرگ مهدی موعود (عج) است. به همین دلیل، ارتباطی ارگانیک میان «بیداری اسلامی» در دوران معاصر و فرایند ظهور برقرار است. ایشان در بیانی تاکید دارند که اصل مهدویت مورد اتفاق همه مسلمان هاست و این پرچم را باید برافراشت.


۶-۲. رویکرد تمدنی به مهدویت


در اندیشه آیت الله خامنه ای، رویکرد تمدنی به مهدویت جایگاه ویژه ای دارد. پژوهش های دانشگاهی نشان می دهند که مفهوم انتظار در اندیشه ایشان، بنیان نظری «تمدن سازی نوین اسلامی» را شکل می دهد. ساخت تمدن نوین اسلامی بر پایه مفهوم انتظار، یکی از محورهای اصلی اندیشه ایشان است؛ به باور ایشان برقراری حکومت مهدوی و رسیدن به فرج نهایی، مستلزم ساختن تمدنی است که بر ارزش های الهی استوار باشد.


۷. شاخصه های جامعه منتظر


جامعه منتظر در اندیشه آیت الله خامنه ای از ویژگی های خاصی برخوردار است. امیر سیاهپوش (۱۳۹۹) در مقاله ای با عنوان «شاخصه های سیاسی جامعه منتظر در اندیشه آیت الله خامنه ای»، انتظار را با «شوق وافر و تکاپوی دائم برای فراهم ساختن زمینه های حضور موعود» تعریف می کند. در این رویکرد، هر حرکت و کنشی که با تفکر امام همسو باشد، در راستای تحقق جامعه مهدوی تلقی می شود.


بر اساس تحلیل بیانات ایشان، شاخصه های جامعه منتظر را می توان چنین برشمرد: حق مداری و التزام عملی به سیره معصومان (ع)، باور جمعی به مهدویت و تلاش همگانی برای عدالت اجتماعی، امر به معروف و نهی از منکر، پیوند وثیق امت و رهبری، رعایت کرامت انسانی، و حاکمیت امنیت اجتماعی و روانی. ویژگی های فردی نیز شامل ایمان در عقیده، صداقت، ایثار، مجاهدت، مهرورزی و پرهیز از کینه توزی است.


۸. دشمن شناسی و مهدویت


آیت الله خامنه ای به وجود جبهه معارض با اندیشه مهدویت تصریح دارند. ایشان با تاکید بر اینکه دشمنان تفکر و اعتقاد به مهدویت - که این اندیشه را به زیان خود می دانند - همواره تلاش کرده اند تا آن را از اذهان مردم بزدایند یا مفاهیم آن را تحریف کنند، هوشیاری در برابر این تهدیدات را از الزامات جامعه منتظر می دانند. این دشمن شناسی، بعد دیگری از واقع گرایی در نظریه انتظار ایشان را نشان می دهد.


۹. نتیجه گیری


اندیشه مهدوی آیت الله العظمی خامنه ای، یک دستگاه فکری جامع و نظام مند است که اعتقاد به منجی را از حصار ذهنیت صرف و انتظار منفعلانه خارج کرده و آن را به مثابه یک نیروی عظیم تاریخی و اجتماعی برای تحقق «جامعه آرمانی» بازتعریف می کند. نقطه کانونی این مکتب فکری، «انتظار پویا» است: انتظاری که نه تنها مایه امید و تسلی در برابر مصائب است، بلکه تکلیفی همگانی برای «زمینه سازی عملی ظهور» از طریق بسط عدالت، ارتقای معنویت، تربیت نسل صالح، جهاد فرهنگی، و مقاومت در برابر ظلم است.


در این نگاه، دوران غیبت، دوران سکون و تعطیلی تکلیف نیست، بلکه عرصه جهاد مستمر برای ساختن جهانی است که شایسته قدوم مبارک حضرت بقیه الله الاعظم (ارواحنا فداه) باشد. این نظریه، با برقراری پیوندی ارگانیک میان «انتظار» و «تمدن سازی»، هم به نیازهای معنوی و فردی پاسخ می دهد و هم نقشه راهی عملی برای حرکت های جمعی و سیاسی ارائه می کند. پژوهش های آکادمیک انجام شده در این حوزه، نشان دهنده ظرفیت بالای این دستگاه فکری برای نظریه پردازی های میان رشته ای در حوزه های کلام، فلسفه تاریخ، جامعه شناسی سیاسی، و مطالعات تمدنی است.


فهرست منابع


الف) منابع اصلی (بیانات و مکتوبات):


۱. پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، «فیش های مسئله مهدویت»، farsi.khamenei.ir (دسترسی: ۲۰۲۶).


۲. پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، «مهدویت؛ امید بشریت به پایان تاریخ ظلم»، farsi.khamenei.ir، ۳ فوریه ۲۰۲۶.


۳. پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، «شیعه و سنی هیچ اختلافی در اصل مهدویت ندارند»، farsi.khamenei.ir، ۲۰ ژوئیه ۲۰۱۱.


۴. پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، «فیش های انتظار فرج» (شامل بیاناتی درباره جایگاه مهدویت در معارف عالیه دینی)، farsi.khamenei.ir.


۵. پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، «عاقبت نگاه عامیانه به مهدویت»، farsi.khamenei.ir، ۲۱ ژوئیه ۲۰۱۱.


۶. پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، «خانواده باید نسل مهدوی تربیت کند»، farsi.khamenei.ir، ۱۴ مارس ۲۰۲۲.


۷. پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، «رهبری گفتند اثبات مهدویت کار سختی نیست اما...»، farsi.khamenei.ir، ۲۵ ژوئن ۲۰۱۳.


۸. پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، «رابطه بیداری اسلامی با ظهور مهدی موعود (عج الله تعالی فرجه)»، farsi.khamenei.ir، ۱۳ مه ۲۰۱۲.


۹. پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، «انتظار، مقاومت، استواری»، farsi.khamenei.ir، ۲۴ فوریه ۲۰۲۴.


۱۰. پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، «فیش های انتظار فرج» (شامل بیاناتی درباره مفهوم وسیع انتظار)، farsi.khamenei.ir.


۱۱. پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، «فیش های مسئله انتظار»، farsi.khamenei.ir.


۱۲. پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، «اکسیر امیدبخش زندگی»، farsi.khamenei.ir، ۲۴ فوریه ۲۰۲۴.


۱۳. پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، «انتظار یعنی آماده باش»، nojavan.khamenei.ir.


۱۴. پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، «نسخه چاپی فیش های بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم»، farsi.khamenei.ir (بیان انتظار به عنوان یک عمل و آماده سازی).


۱۵. پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، «ساخت تمدن نوین اسلامی بر پایه مفهوم انتظار»، farsi.khamenei.ir، ۱۱ آوریل ۲۰۲۰.


۱۶. پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، «وظیفه امروز منتظران ظهور»، farsi.khamenei.ir، ۲۰ آوریل ۲۰۱۹.


۱۷. پایگاه اطلاع رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه ای، بیانات در دیدار با کارشناسان، مولفان و فارغ التحصیلان تخصصی مهدویت، leader.ir، ۹ ژوئیه ۲۰۱۱.


۱۸. خامنه ای، سید علی. ما منتظریم: خورشید مهدویت در منظومه فکری امام خامنه ای. به اهتمام حسن ملایی. قم: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود (عج)، ۱۳۹۶ (مجموعه کامل بیانات رهبر انقلاب از سال ۱۳۵۳ تا پایان ۱۳۹۳ در ۱۴ بخش).


ب) منابع پژوهشی (کتب و مقالات):


۱۹. ملایی، حسن. «نقش مهدویت بر اندیشه مقاومت در انقلاب اسلامی با تاکید بر آرای حضرت آیت الله خامنه ای». نورمگز.


۲۰. سیاهپوش، امیر. «شاخصه های سیاسی جامعه منتظر در اندیشه آیت الله خامنه ای مد ظله». پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی (SID)، ۱۳۹۹.


۲۱. بیگدلی، عطاءالله. «نقش فرهنگ در تمدن سازی به عنوان مقدمه عصر ظهور در اندیشه رهبر معظم انقلاب امام خامنه ای». نورمگز.


۲۲. مقاله «نقش «انتظار انقلابی» در تحقق تمدن جدید اسلامی، با تاکید بر منظومه فکری آیت الله خامنه ای». نورمگز.


۲۳. مقاله «انتظار مثبت و منفی در اندیشه قرآنی آیت الله خامنه ای (مدظله)». دوفصل نامه علمی، pr.journals.miu.ac.ir.


۲۴. کتاب «نگاهی به نظریه انتظار در اندیشه حضرت آیت الله العظمی خامنه ای». khameneibook.ir.


۲۵. مقاله «بررسی نظریه انتظار در منظومه فکری حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدظله)». خبرگزاری مهر، ۳۰ آبان ۱۳۹۸ (گزارش همایش علمی).


۲۶. مقاله «نقش مهدویت در امید آفرینی در اندیشه قرآنی حضرت آیت الله خامنه ای». سیویلیکا، ۳۰ مه ۲۰۲۵.


۲۷. «مهدویت و زمینه سازی ظهور از دیدگاه مقام معظم رهبری». پایگاه بصیرت، ۷ آوریل ۲۰۲۰.


۲۸. همایش بین المللی «نظریه انتظار در اندیشه حضرت آیت الله العظمی خامنه ای»، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی (ISCA).