آشنایی با بانک تسویه بین المللی (BIS)

بانک تسویه بین المللی چیست؟

در اولین یادداشت از سلسله یادداشت های تخصصی تحت عنوان دانشنامه دیپلماسی اقتصادی به معرفی بانک تسویه بین المللی (BIS) می پردازیم. 

بانک تسویه بین المللی (Bank for International Settlements)، سازمانی بین المللی است که در سال 1930 با هدف تسهیل همکاری های مالی و پولی بین المللی تاسیس شد. مقر اصلی این بانک در شهر بازل سوئیس واقع شده و دفاتر نمایندگی آن در هنگ کنگ و مکزیکوسیتی فعالیت می کنند. این بانک در نتیجه پیامدهای اقتصادی جنگ جهانی اول و با هدف مدیریت غرامت های پرداختی آلمان بر اساس معاهده ورسای و توافقات لاهه ایجاد شد. طراحی این نهاد بر مبنای ایجاد یک ساختار مالی بی طرف و مستقل از تاثیرات سیاسی بود تا بتواند مسائل پیچیده مالی بین المللی را مدیریت کند.در حال حاضر، بانک تسویه بین المللی متعلق به 63 بانک مرکزی از کشورهای مختلف است که در مجموع حدود 95 درصد از تولید ناخالص داخلی جهان را نمایندگی می کنند. این بانک با محدود کردن عضویت به بانک های مرکزی و نهادهای مشابه، تمرکز خود را بر تقویت ثبات مالی جهانی معطوف کرده است. ساختار حکمرانی این نهاد شامل هیئت مدیره و جلسات منظم میان روسای بانک های مرکزی عضو است که امکان تبادل نظر و همکاری در مسائل مهم اقتصادی را فراهم می آورد.

ماموریت اصلی این بانک، حمایت از بانک های مرکزی برای دستیابی به ثبات پولی و مالی است. این هدف از طریق ارائه خدماتی همچون بانکداری، پژوهش های اقتصادی و برگزاری مجامع تخصصی دنبال می شود. همچنین، این نهاد با تاکید بر نوآوری و بهبود مستمر، تلاش می کند تا با تغییرات سریع عرصه مالی همگام باشد. از سوی دیگر، نقش کلیدی این بانک در تدوین استانداردهای نظارتی از طریق کمیته ها و برنامه های مختلف، نظیر کمیته نظارت بر بانکداری بازل، قابل توجه است.

فعالیت های اخیر این بانک نشان دهنده رویکرد فعال آن در مواجهه با چالش های جهانی است. به عنوان نمونه، در ژانویه 2024، مرکز نوآوری بانک تسویه بین المللی شش پروژه جدید را برای تقویت ایمنی سیستم های مالی و توسعه تامین مالی سبز معرفی کرد. از جمله مهم ترین این پروژه ها می توان به توسعه سامانه های پرداخت مقاوم در برابر فناوری کوانتومی و استفاده از هوش مصنوعی برای افشای اطلاعات زیست محیطی اشاره کرد. همچنین، این بانک اخیرا مشارکت خود در پروژه mBridge را که به توسعه پرداخت های فرامرزی با استفاده از ارزهای دیجیتال بانک مرکزی اختصاص داشت، به پایان رسانده است.

روابط ایران با بانک تسویه بین المللی به دلیل تحریم ها و شرایط ژئوپلیتیکی، پیچیدگی های خاصی دارد. هرچند ایران عضو این بانک نیست، بانک مرکزی ایران در مواردی تعاملاتی با این نهاد داشته است. این تعاملات بخشی از تلاش های ایران برای افزایش ثبات پولی و مشارکت در چارچوب های مالی جهانی است. با این حال، تحریم ها و محدودیت های بین المللی، چالش هایی جدی در این مسیر ایجاد کرده اند. به طور کلی، بانک تسویه بین المللی با جایگاه منحصربه فرد خود به عنوان بانکی برای بانک های مرکزی، نقش کلیدی در تقویت همکاری های مالی جهانی ایفا می کند. تکامل تاریخی این نهاد، از مدیریت غرامت های پس از جنگ جهانی اول تا رویارویی با چالش های مدرن مالی، انعطاف پذیری و اهمیت آن را در نظام مالی بین المللی به خوبی نشان می دهد.

رستم ضیائی؛ پژوهشگر دیپلماسی اقتصادی