جستاری پیرامون برنامه حسینیه معلی (شعبان ۱۴۴۵ق، بهمن و اسفند۱۴۰۲ش) رونق دادن به جشن های آیینی مذهبی (تلاشی برای نمایش شادی زمینی در میانه ی حریم حیات قدسی)

به نام خدا

جستاری پیرامون برنامه حسینیه معلی (شعبان ۱۴۴۵ق، بهمن و اسفند۱۴۰۲ش)

رونق دادن به جشن های آیینی مذهبی (تلاشی برای نمایش شادی زمینی در میانه ی حریم حیات قدسی)

نویسنده: اکرم گروسی

کارشناس ارشد شیعه شناسی، گرایش جامعه شناسی، دانشگاه علامه طباطبائی (ره)

دانشجوی دکتری دانشگاه خوارزمی

a.garousi91@gmail.com

در مذهب تشیع، زیستن در تمامی ابعادش، خالی از وجه و صورت قدسی نمی باشد. چنانچه بر طبق معارف و مبانی شیعی همه ی وجوه حیات یک انسان، اگر با نیت و قصد قربت (نزدیکی به ساحت الهی) همراه شود، دیگر یک عمل صرفا دنیوی و عرفی نبوده و توامان رنگ و بوی حیات استعلایی به خود می گیرد. لذا در مذهب تشیع، در کنار قوانین و احکام برخواسته از منابع دینی، که برخی از آداب و اعمال شخصی و اجتماعی پیروان را چارچوب مند و دارای حد و حدود مشخصی می کند، اساسا تمامی احساسات و عواطف و رفتارها و کنش های یک فرد، در عین زمینی و مادی بودن، هرگز منفصل و جدا افتاده ی کامل از ساحت ماورا و غیب نیستند. البته کمیت و کیفیت این وصال، به تناسب میزان توجه و غلظت نیتمندی پیروان، در مراحل مختلف زندگانی، متفاوت بوده و در طیف صد درصدی برای پیشوایان و امامان این مذهب، تا درجات پایین تر برای هر کدام از پیروان، متغیر بوده و در نوسان است. غم و رنج و شادی و خوشی، که ملازمان همیشگی زندگی یک انسان از بدو تولد تا زمان مرگ هستند نیز از این قاعده مستثنی نمی مانند. چنانچه طبق معارف این مذهب، از صورتبندی و فرم مجالس تا چگونگی ادراکات و دریافت های درونی این احساسات، در عین حال که توسط پیروان در دنیای مادی شکل گرفته و در معرض تجربه انسانی قرار می گیرند، توامان در ساحت معنوی حاضر بوده و امر خنثی و بی جهت تلقی نمی شوند. حال اگر دال و محور اصلی برپایی مجالس غم و رنج و شادی و خوشی، مناسبتهای دینی و جشن ها و عزاداری های مرتبط با پیشوایان مذهب باشد، سویه حضور در ساحت معنوی و قدسی، در تمامی فرم و محتوای سازنده ی این مجالس، قطعی و حتمی بوده و لذا مراعات شاخصه های حیات دینی و رد نشدن از خطوط قرمزی که این ساحت متعالی را خدشه دار کند، الزامی و واجب می شود. در اینجاست که فرم برگزاری مجالس جشن و عزاداری و محتوای چگونگی ایجاد غم و شادی در این مجالس، با حساسیت های ویژه ای، مورد توجه اقشار مختلف مخاطبان، از علما تا عموم مردم، قرار می گیرد. از سوی دیگر، اساسا نبض حیات و پویایی و هویت بخشی جماعت های شیعی در طول تاریخ به تناسب همین مناسبتهای دینی و مجالس جشن و عزاداری پیشوایان و امامان این مذهب تنظیم شده و مسیر حرکت ایشان در ابعاد مختلف اجتماعی، سیاسی و... با محوریت برپایی این آیین ها مشخص و معلوم می شود. این شاخصه ها و ظرفیت های خاص، که در اینجا فقط به دو مورد آن اشاره شد، موجبات اهتمام همیشگی پیروان و ارادتمندان جهت برپایی مراسمات عزاداری و جشن ها را فراهم آورده و در عین حال تلاش دشمنان و تقابل کنندگان با مذهب تشیع و جوامع شیعی جهت لغو و به تعطیلی کشاندن این آیین ها را به دنبال داشته است.

در این میان، مجالس عزاداری که نوعا برای شهادت ها و وفات های پیشوایان، امامان و اصحاب و یاران ایشان برپا می شود، محافلی بوده اند جهت یادآوری شیوه ی رفتار و کنش های این بزرگان در مواجه با اتفاقات و شرایط زمانه، ظلم و ستم اشقیا و دشمنان و در نهایت نمایش غم و رنج حاصل از این رویدادها. در این مجالس مرثیه ها و اشعار حزن انگیز جهت سوزاندن دل ها و گریاندن چشم ها و تهییج عواطف انسانی و حماسی خوانده می شود. حتی مداحی های آهنگینی که اجرا می شود، هماهنگ با امکان بر سر و سینه زدن عزادارن برای ابراز همدردی با طرف مظلوم و رنج کشیده و اعلام برائت از دشمنان و ظالمان است. در سوی دیگر، آیین های جشن و سرور برای گرامی داشت اعیاد دینی و بزرگداشت سالروز میلادها و مناسبتهای شادمانی مرتبط با پیشوایان، امامان و نزدیکان ایشان برپا می شود. تلاش برای شاد کردن افراد حاضر و به نمایش گذاشتن خوشحالی و فرح از رویداد آن روز، ویژگی این مراسم ها می باشد. در همین راستا، چگونگی شکل گیری و سیر تطور برپایی مجالس و آیین های عزاداری و جشن های مذهبی شیعی در رویکردهای علمی متعددی، قابل بررسی و مطالعه می شوند. از رویکردهای الاهیاتی، کلامی و فلسفی گرفته تا رویکردهای مطالعات فرهنگی، مردم شناختی، تاریخی، موسیقیایی، ارتباطاتی و رسانه، جغرافیایی، معماری و... یافته های هر یک از این شاخه های علمی، در جای خود با اهمیت بوده و موجب بالاتررفتن آگاهی و عمیق تر شدن سطح شناخت و آشنایی ما با ابعاد مختلف این آیین های مهم و تاثیرگذار در تاریخ. اما آن موضوعی که ما در ادامه این نوشتار می پردازیم، توضیح و ورود به هیچ یک از این رویکردها نیست. بلکه شرح و توصیفی مختصر پیرامون یکی از مصادیق برپایی مراسمات جشن شیعی در زمانه ی معاصر است. مصداقی که در قالب یک برنامه تلویزیونی به نام (حسینیه معلی)، به مناسبت اعیاد و میلادهای ائمه و نزدیکان و اصحاب ایشان در ماه شعبان، ساخته و اجرا شد. این برنامه ی تلویزیونی در ده قسمت حدودا دو ساعته، در شبهای نیمه ی اول ماه شعبان ۱۴۰۲ش، به نمایش درآمد. در واقع (حسینیه معلی) به عنوان فصل دوم از یک برنامه ی تلویزیونی به احتمال زیاد ادامه دار، بعد از فصل اول که به مناسبت ایام عزاداری ماه محرم ۱۴۰۲ش به نمایش درآمد، در مراحل ساخت و اجرا قرار گرفت. درباره ی این برنامه می توان به نکاتی اشاره کرد:

۱- از چند دهه ی گذشته و خصوصا از سالهای بعد از انقلاب اسلامی، نمایش آیین های ملی و مذهبی در رسانه ی ملی در دستورکار ویژه قرار داشته و سهم متنابهی از برنامه های تلویزیونی را به خود اختصاص داده بود. نمایش این آیین ها، با گذشت زمان و در یک دهه اخیر، هم از لحاظ کمی رشد بسیاری داشته و هم از جهت کیفی، تنوع گسترده ای از آیین ها را تحت پوشش، قرار داده است. اکثریت این نمایش ها در قالب برنامه ی زنده و یا ضبط برنامه های مستند در همان مکان و فضایی که این آیین های در آن به اجرا در می آمد، انجام می شدند و فقط تعدادی معدودی از اینگونه برنامه ها، به شیوه ضبط و اجرای آیین ها در یک استودیو فیلم برداری صورت می گرفت. برنامه ی (حسینیه معلی) در زمره یکی از همین معدود برنامه های ضبط شده تلویزیونی در یک استودیو و همراه با سناریوی پیشینی تنظیم شده، است. این برنامه ی تلویزیونی متفاوت از سرودها و کلیپ های ساخته و ضبط شده توسط مجموعه ای از سیستم های مدرن تصویربرداری و فیلم سازی که در سالهای اخیر توسط برخی شاعران، مرثیه سرایان و مداحان به اجرا درآمده است، می باشد. لذا (حسینیه معلی) به عنوان اولین برنامه ی منسجم نسبتا طولانی، همراه با سناریو از قبل طراحی شده و در فضای استودیوی تلویزیونی ضبط شده می باشد که با محوریت نمایش آیین های جشن و سرور مذهبی در میانه ی اقوام و گروههای مختلف کشور، ساخته و اجرا شده است.

۲- (حسینیه معلی) در زمانی به اجرا درآمد و به نمایش گذاشته شد که مدتها از شنیدن انتقادات و شکایات، پیرامون عدم اهتمام جدی جامعه ی شیعی و حاکمان، جهت برپایی جشن های باشکوه و جذاب به نسبت برگزاری مراسمات عزاداری در سطح عموم جامعه، می گذشت. در واقع می توان گفت، جای خالی برنامه هایی اینچنینی که با محوریت به نمایش کشیدن شادی و شور عینی مذهبی باشد، به صورت جدی احساس می شد. از سوی دیگر نباید این نکته را از یاد برد که آیین های مذهبی شیعی، نمی تواند تماما و عینا همانند آیین های جشن و پایکوبی دیگری که نوعا در آن آزادی عمل هرگونه رفتار و کنشی وجود دارد، برگزار شود. همانگونه که در مقدمه گذشت، شادی و خوشی در مجالس مذهبی شیعی با حیات قدسی منفک و جدا افتاده نیست. لذا باید حدود شرعی در آن رعایت شود. اما در عین حال، نگرانی جهت خدشه دار نشدن این حدود نباید مانع تلاش جهت برپایی هر چه بیشتر این آیین ها با سبک و سیاق های متنوع شود. اجرا و ساخت مناسب اینگونه از برنامه ها که با هم اندیشی نخبگان و عالمان حوزه های مختلف دینی و رسانه ای و اجتماعی و... همراه باشد، قطعا می تواند خط و خطوط فضای واقعی جهت برگزاری این مجالس را بیش از پیش روشن کرده و به نمایش بگذارد. در همین راستا، درکنار ایجاد فضاهای مورد تایید شرع و احکام دینی و بدون تنگ نظری های غیرلازم، می توان الگویی واقعی تر و عینی تر از آیین های جشن مذهبی به جامعه ارائه کرد. در عین حال می توان از بهانه جویی های غرض ورزان که از هر فرصتی برای ضربه زدن به وجهی از دین بهره می برند و همچنین توجیه کردن عاملان هر عمل بی ضابطه ای به نام شادی مذهبی، جلوگیری کرده و عرصه ی بهانه گیری و توجیه تراشی را تنگ تر کرد. (در اینجا می توان از تجربه ی شهید مطهری(ره)، در نوشتن کتاب مسئله حجاب در زمانه ی حکومت پهلوی یاد کرد. چنانچه پس از انتشار این کتاب، برخی ها به ایشان انتقاد کردند که شما چرا برای حجاب این اندازه شرح داده و حد و حدود مشخص کردید؟ چون با این کار، نوع زنان را برای عدم رعایت حجاب جری تر می کنید! استاد مطهری(ره) در جواب اینگونه می گویند (نقل به مضمون): که ما حد و حدود الهی را بر اساس منابع دینی تبیین کنیم و بعد به صورت صحیح طالب رعایتشان باشیم.)

۳- یکی از اتفاقات جذاب و نسبتا بدیعی که به شیوه ای نو، فرم و محتوای اصلی (حسینیه معلی) را شکل می داد، اجرا مجموعه ای از آیین های مذهبی، همراه با نمایش آداب و رسوم سنتی اقوام مختلف ایرانی و غیر ایرانی بود. این مجموعه که عمدتا توسط افراد بومی آن دیار نیز اجرا می شد، به شعر، سرود و مولودی خوانی با زبان و گویش های منطقه ای اکتفا نشده و برخی از نمایش های آیینی محلی را نیز به ضمیمه خود همراه کرده بودند. این رویکرد مورد توجه قرار دادن نمایش آیین های قومی، ملی و فراملی مذهبی، محوری ترین خلاقیت برنامه (حسینیه معلی) می باشد که ماحصل و دست آوردهای ویژه ای در ابعاد مختلف به همراه دارد. در همین راستا، زمینه سازی جهت مشارکت گروه های بیشتری از اقلیم های مختلف شهری و روستایی و حتی عشایری برای حضور در فصول بعدی این برنامه، تداوم بخش این رویداد جذاب خواهد شد.

۴- یکی دیگر از شاخصه های (حسینیه معلی)، شیوه ی تنظیم گری جایگاه قرار گرفتن حضار در محل اجرای برنامه است. در این شیوه، تقریبا هیچ تفاوتی در مکان قرار گیری زنان و مردان وجود نداشت. همچنین برخی از اجراها توسط دختران و زنان، کودکان و نوجوانان صورت گرفته و موضوع نمایش بعضی از برنامه ها را نیز گروههای مختلف سنی و جنسی شکل می دادند. در کنار این موضوع، یادآوری و بیان رویدادها و مسائل سیاسی، اجتماعی و... معاصر و همزمان، همچون جنگ در غزه و فلسطین اشغالی، تاکید بر وفاق و یکپارچگی مذاهب شیعی و سنی، اشاره به مشکلات و گرفتاری های مردم مناطق محروم و دورافتاده و... از موارد مورد توجه قرار داده شده در این برنامه بودند.

۵- در (حسینیه معلی) چهار مداح به عنوان مجری کارشناس به ایفای نقش می پرداختند. چهار مداحی که در کنار ارائه نظرات کارشناسی، نمایش ارتباطات بین فردی و دوستانه ی خود را نیز ضمیمه ی نقش اصلی کارشناسی اجراها، کرده بودند. مجموعه ای از شوخی ها، بذله گویی ها، طنازی ها، اظهار لطف و دوستی به یکدیگر کردن و... رفتار و کنش هایی را به نمایش می گذاشت که از چشم تیزبین مخاطبان دور نمانده و تبدیل به یکی از قسمت های اصلی برنامه شده بودند. قسمت هایی که نوعا مورد توجه و مقبول نظر بسیاری از مخاطبان قرار گرفته و تکه های چند دقیقه ای از آن در ابعادی گسترده در فضای مجازی دست به دست و منتشر می شد، اما در عین حال برخی از این موارد، مورد نقد و تذکر جدی برخی از صاحب نظران قرار گرفت.

۶- همچنین می توان از نامگذاری و فضاسازی این برنامه یاد کرد. (حسینیه معلی). نامی که نه تداعی کننده ی (مسجد) است و نه عینا یادآور فضایی خاص با عنوان (هیات). تفاوت های میان یک چنین مکانی با (مسجد) که روشن است و اما تمایزات (حسینیه معلی) با (هیات معلی). به نوعی می توان (حسینیه) را اعم از (هیات) دانست. آنچه که مشخص است، هیات در زمان معاصر یادآور مکان و محیطی است که درآن مجالس عزاداری و برخی جشن های مذهبی در کنار بعضی برنامه های جانبی عام المنفعه و جمعی برگزار می شود. اما (حسینیه) در کنار مجموعه این کارکردها، نوعی از فضا و اتمسفر گشاده دستانه تر را یادآور می شود. فضا و اتمسفری که در حال حاضر عینا تداعی کننده ی جو و محیطی همانند (هیات) نیست و لذا دایره برگزاری انواع مراسمات و آیین های جشن و عزاداری مذهبی در آن را می توان قدری بزرگتر از (هیات) دانست. همچنین نباید این نکته ی مهم را از یاد برد که یک برنامه ی رسانه ای و تلویزیونی، حتی در قالب و فرم (هیات)، اقتضائات خود را دارد و قطعا آیتم های شکل دهنده ی آن با رویدادهای واقعی در فضای هیاتی که یک برنامه ی تلویزیونی نیست، دقیقا یکسان نمی شود. لذا باید به این موارد دقت نظر بیشتری داشت و آرا و انتظارات را با این زمینه مندی تنظیم و ارائه کرد.

۷- (حسینیه معلی) به عنوان یکی از اولین برنامه های جامع رسانه ای تلویزیونی در حوزه ی آیین های جشن و شادی مذهبی و با داشتن شاخصه های خاصی که مواردی از آن در سطرهای قبلی یادآوری شد، به صورت ویژه ای مورد توجه گروه های مختلف دوستان و حتی معاندان، در داخل و خارج قرار گرفته و هر طرفی به نسبت دیدگاه خود، مقوله و مطلبی از این برنامه را برجسته و منتشر می کردند. در همین راستا، در کنار برخی از رسانه ها و افرادی که تعلق خاطری به این این برنامه نداشتند، همراهان و همدلان این برنامه که در طیفی از مداحان تا مجموعه ای از صاحب نظران و علمای دینی تا فعالان رسانه ای را شامل می شدند، بررسی، تحلیل و نقد خود درباره ی این برنامه را اعلام و منتشر می کردند.

جمع بندی

در مجموع و جمع بندی می توان از برنامه ی (حسینیه معلی) به عنوان یک برنامه ی موفق تاسیسی در مراحل برگزاری و نمایش آیین های مذهبی در رسانه ی تلویزیون یاد کرد. این برنامه را نه باید در قامت یک (هیات) و نه صرفا در قالب یک (برنامه ی آیینی رسانه ای در استودیو ضبط شده) قرار داد و تعریف کرد. این برنامه را می توان عموم وخصوصی من وجه که از سویی با (هیات) اشتراکاتی داشته و از سوی دیگر با یک (برنامه ی رسانه ای آیینی) متناسب شده، مورد بررسی و تحلیل قرار داد. این برنامه تلاش کرد تا با نگاهی گشاده دستانه، تلفیقی خلاقانه، جذاب و هماهنگ از آیین های مذهبی برآمده از دل سنت ها و آداب و رسوم قومی و محلی را به نمایش بگذارد. هر چند هنوز بسیاری از این آیین ها و سنت های محلی و قومی مذهبی در جای جای شهرها و روستاهای ایران و دیگر جوامع شیعی هستند که باید مورد توجه قرار گرفته و در برنامه های بعدی اینچنینی به نمایش درآیند. همچنین، در این برنامه شاهد حضور اقشار مختلف مردم از زنان و مردان گرفته تا کودکان و نوجوانان در کنار یکدیگر و بدون قرار گرفتن در جایگاههای طبقه بندی شدی خاص بودیم که تعادل و تجانسی مطلوب را بر فضای برنامه حاکم کرده بود. چیدمان و دکور محل اجرا، از المان های هماهنگ با یک حسینیه ی ایرانی تزیین و آماده سازی شده بود که از نقاط قوت برنامه محسوب می شد. مداحانی که به عنوان مجریان برنامه انتخاب شده بودند، نوعا خوب و مناسب و گاهی اوقات با تکلف و اغراق به ایفای نقش پرداخته و به طور کلی تلاش داشتند تا خود یک مداح را به نمایش بگذارند. با این وجود، به نظر می رسد در ادامه لازم است با قرار دادن مداحان کمتر شناخته شده در کنار مداحانی که از شهرت بیشتری برخوردار هستند، بر شکل گرفتن یک الگوی فراگیر جمعی و غیر شخص محور، تاکید بیشتری شود. درنهایت می توان گفت، (حسینیه معلی) گامی در جهت رونق دادن به جشن های آیینی مذهبی، به تناسب اقتضائات و شرایط زمانه که عصر رسانه و ارتباطات است می باشد. رونق بخشی که همزمان تلاش دارد تا صورتی از (شادی زمینی در میانه ی حریم حیات قدسی) را در معرض نمایش بگذارد.