امیررضا ذاکری
5 یادداشت منتشر شدهپدیده ای با عنوان حجاب استایل
امروزه مسئله ای به وجود آمده که ذهن بسیاری از اقشار مختلف جامعه را درگیر خود کرده است؛ مسئله ای که در بسیاری از کشورها به ویژه ایران، همواره بر فرهنگ، عقائد، ارزش ها و هویت جامعه اثرگذار بوده است؛ مسئله ای که می تواند برای جامعه، به ویژه زنان و دختران جوان، عنصری نامطلوب و تهدید کننده به حساب بیاید و حتی ممکن است در آینده ای نه چندان دور تبدیل به یک بحران شود و نتوان آن را مدیریت کرد! بحث بر سر پدیده ای با عنوان حجاب استایل است که یکی از تحولات قابل توجه در حوزه پوشش و نگرش به حجاب در سال های اخیر بوده است. این پدیده، با چالش های متعددی همراه است و نیازمند بررسی دقیق و همه جانبه است. قبل از ورود به بررسی مسئله لازم است، یک تعریف مفهومی از این دو واژه داشته باشیم.
حجاب در لغت به معنی پرده یا پوشش است؛ از منظر فقهی، حجاب به معنای پوششی کامل است که به استثنای دست (کفین تا مچ) و گردی صورت، تمام بدن را در بر می گیرد. استایل در ساده ترین تعریف، به مجموعه ای از منش، رفتار یا اصطلاحا (ژست) گفته می شود که نهادها و شرکت های مختلف با بهره گیری از الگوهای مد روز (در پوشاک، خوراک، اسکان، وسایل نقلیه و...)، به دنبال جذب مشتری بیشتر برای فروش حداکثری محصولات خود هستند. ادغام این دو واژه به معنای حجاب استایل، یعنی پوشش محجبه (نه لزوما اسلامی) در قالب مد روز است که برخی از اشخاص حقیقی و حقوقی، سعی در تبلیغ این نوع پوشش برای رسیدن به اهداف خود دارند.
مسئله ای که امروزه با محوریت این عنوان وجود دارد، تاثیر و تبعات منفی این گونه تبلیغات بر زندگی مردم جامعه است. همانطور که می دانید، حجاب استایل مدتی به عنوان یک راهکار کاربردی در جامعه شناخته شده بود، اما پس از مدتی با تغییر علائق و سبک زندگی مردم (به ویژه قشر مذهبی)، این سبک از پوشش، تنها دیگر به عنوان یک پوشش معمول در جامعه مطرح نشد، بلکه خود به یک مسئله جدی تر در جامعه تبدیل شد. حجاب دارای ژستی جذاب، رسانه ای و الگو محور است که نه تنها اثر فرهنگی و اجتماعی دارد، بلکه حتی می تواند اثر سیاسی وافری نیز در داخل و خارج از کشور داشته باشد؛ حجاب امروزه به عنوان یک نماد، بین زنان و دختران مسلمان شناخته شده است که متاسفانه یا خوشبختانه، مواردی از قبیل عبا یا مانتوهای یک سره توانسته است تا حدودی، جای حجاب را در بعضی محافل مذهبی به خود اختصاص دهد. گسترش این سبک از پوشش در کنار آرایش و تجملاتی که با خود به همراه دارد، توانسته است اثرات قابل توجهی بر سبک زندگی مردم بگذارد؛ اثراتی از قبیل کنار رفتن چادر، تنوع سلیقه در انتخاب زوجه، افزایش آمار طلاق در قشر مذهبی، توجه بیش از قبل به زیبایی هایی ظاهری و جاذبیت جنسی، کاهش قداست و پاکدامنی در مردان و زنان، ادغام توامان احکام دینی با امور نمایشی، کاهش معنویت حقیقی، فراگیر شدن بی بندوباری و از دست رفتن هویت فرهنگی.
افرادی که در این حوزه فعال هستند و یا دنبال کننده فضای حجاب استایل به شمار می روند، معتقدند محجبه بودن و استایل شدن هیچ منافاتی با یکدیگر ندارد! یعنی من می توانم هم پوششم را حفظ کنم و هم جذابیتم را داشته باشم! این در حالی ست که هنگامی که ما به این حجاب نگین و گل می زنیم و به هزاران مدل و روش متفاوت تزئینات می کنیم، معنا و مفهوم حجاب را کاملا عوض می کنیم و دیگر نمی توان به آن حجاب اسلامی گفت. حجاب استایل، با وجود ظاهری شبیه به حجاب اسلامی، در عمل با بسیاری از اصول و ارزش های آن در تناقض است. این تناقضات، نه تنها به اهداف حجاب اسلامی لطمه می زند، بلکه می تواند منجر به سوء برداشت ها و آسیب های فرهنگی شود. طبق مصاحبه ای که با چند بلاگر انجام شد، این افراد در بدو ورود، عکس های سنگین تر و با آرایش کمتری از خود می گذاشتند، اما به مرور زمان و با قرارگیری در فضای ارتباطی با دیگر اشخاص مشهور در این حوزه، به تدریج روی به ظاهری رنگین تر و آرایشی تر آوردند تا بتوانند در کنار کار یا حرفه ی خود، محبوبیت و دنبال کننده بیشتری به دست بیاوند؛ چراکه حجاب استایل ها غالبا یک فضای جداشده و به اصطلاح ویترین شده از زندگی خود ارائه می دهند و کمتر کسی از کمیت و کیفیت این افراد باخبر هستند! این مسئله باعث شده است تا مردم (اعم از مرد و زن) باطن زندگی خود را فدای ظاهر زندگی این اشخاص کنند و از سبک زندگی آنان الگوبرداری کنند. الگوبرداری که نه تنها دردی را دوا نمی کند، بلکه مشکلات دیگری را در زندگی آنان به وجود می آورد.
یکی از اساسی ترین تناقضات حجاب استایل با حجاب اسلامی، تضاد میان جذاب نمایی و فلسفه حجاب است. حجاب اسلامی، با هدف حفظ حریم های اخلاقی، کاهش تحریکات جنسی و ایجاد فضایی سالم و امن برای زنان و مردان طراحی شده است. این فلسفه، بر پوشاندن جذابیت های ظاهری و پرهیز از جلب توجه نامحرم تاکید دارد؛ در حالی که حجاب استایل، با استفاده از رنگ های شاد، مدل های فریبنده، آرایش غلیظ و اکسسوری های پرزرق و برق، به دنبال جلب توجه و جذاب نشان دادن زن است. غافل از این مفهوم که ناخواسته زن را به ابزاری برای نمایش زیبایی و جلب توجه تبدیل می کنند! در حالی که اسلام به دنبال حفظ کرامت انسانی زن و احترام به شخصیت او است. این رویکرد، دقیقا برعکس فلسفه حجاب اسلامی است و می تواند منجر به ایجاد همان مشکلاتی شود که حجاب اسلامی سعی در حل آنها دارد.
دومین تناقض میان حجاب استایل و حجاب اسلامی، مدگرایی در مقابل سادگی و پاکدامنی است. اسلام بر سادگی، پاکدامنی و پرهیز از تجملات تاکید دارد، اما حجاب استایل تحت تاثیر مدهای روز، به سمت ظواهر پرزرق و برق و تجملات حرکت می کند. این نحوه زندگی که بر مدار جلوه گری و زیبایی ظاهری حرکت می کند، در اسلام با مفهوم تبرج شناخته می شود؛ تبرج در اسلام عبارت است از آشکار کردن زیبایی خود (آنچه زنان باید در برابر نامحرم پنهان کنند) به نحوی که منجر به جلب توجه نامحرم شود. فلسفه حجاب پوشیدگی کامل (به دور از جلب توجه) و سادگی است، اما این افراد با پوشش و وسایل گران قیمت، به دنبال مطرح شدن و جذب دنبال کننده بیشتر هستند که این امر با فلسفه ی حجاب مغایرت دارد. تجملات و ظواهر پرزرق و برق، می تواند باعث دور شدن افراد از پاکدامنی و معنویت شود و همین اتفاق، خود عامل گسترش فساد، فحشا و بروز آزار و اذیت جنسی می شود. این تناقضات موجود بین حجاب استایل و حجاب اسلامی، نشان دهنده انحراف این سبک از اهداف و ارزش های اصلی حجاب است.
جذابیت: این سبک از پوشش با استفاده از عناصر مختلف، به دنبال جلب توجه و ارائه تصویری جذاب و مدرن است. این سبک، تلاشی برای تلفیق حجاب با ترندهای روز مد و فشن است، اما این تلفیق، اغلب با انتقاداتی همراه است. رنگ های شاد و متنوع، مدل های متنوع و مدرن، آرایش غلیظ، اکسسوری های فانتزی، توجه به جزییات و تمرکز بر زیبایی ظاهری از مهم ترین ویژگی های این سبک از پوشش است که باعث افزایش علاقه زنان و دختران به این سبک از پوشش شده است.
تاثیر شبکه های اجتماعی و مدگرایی: شبکه های اجتماعی، به ویژه اینستاگرام، نقش بسزایی در شکل گیری و گسترش پدیده حجاب استایل داشته اند. این شبکه ها، بستری برای نمایش مدل های مختلف حجاب و تبادل نظر در مورد آنها فراهم کرده اند. ورود مردم به فضای اینستاگرام ابتدا برای چند هدف و انگیزه بود: «تداوم روابط دوستی واقعی در فضای مجازی، اطلاع از اخبار و حواشی و دنبال کردن افراد مشهور»؛ اما به تدریج وقتی فهمیدند امکان کار تجاری و تبلیغاتی در این فضا وجود دارد، به سمت کار تجاری رفتند. تبلیغ مدل های مختلف حجاب استایل با نمایش تصاویر افراد با حجاب های زیبا و مدرن، حس رقابت و مصرف گرایی را در بین جوانان می کنند که خود می تواند منجر به کمرنگ شدن ارزش های دینی و فرهنگی در جامعه شود.
نقش رسانه های غربی در تغییر نگرش به حجاب: یک نکته مهم دیگری که در این عرصه رقم خورد، ورود مغرضانه جریان های سیاسی خارجی به این حوزه بود؛ به جهت ضربه زدن به قشر مذهبی و از بین بردن حریم معنوی و پاک جامعه، دشمنان با ارائه یک الگوی جدید و موثر در جهت تغییر سبک و علاقه جوانان، اقدام به نفوذ و تغییر سبک پوشش زنان و دختران جامعه اسلامی کردند و با این الگو، زنان مذهبی را متمایل به کنار گذاشتن چادر و توجه نامتعارف به زیبایی های جنسی و جذاب در قالب پوشش عبا و یا مانتو های بلند قرار دادند که تا حدی هم در این عرصه موفق ظاهر شدند. رسانه های غربی با تضعیف ارزش های سنتی، تبدیل حجاب به یک اکسسوری، ایجاد تضاد فرهنگی، تبلیغ آزادی های جنسی بی قید و شرط و ارائه تصویری غیرواقعی از زندگی مدرن، سعی در کمرنگ کردن ارزش های اسلامی و ضربه به هویت اسلامی دارند.
برای مقابله با پدیده هایی مانند حجاب استایل و ترویج حجاب اصیل و منطبق با آموزه های دینی و فرهنگی، نیازمند یک رویکرد جامع و چندجانبه هستیم. این رویکرد باید شامل آموزش، فرهنگ سازی، الگوسازی و استفاده از ظرفیت های مختلف جامعه باشد. در ادامه، راهکارهای پیشنهادی را با جزییات بیشتری بررسی می کنیم:
آموزش صحیح فلسفه حجاب: آموزش صحیح باید از بستر کودکی تا سطوح عالیه آموزشی صورت بگیرد و شروع آن از خانواده است؛ مدارس، دانشگاه ها و آموزشگاه ها با تالیف، تهییه و تولید محتواهای آموزشی، سازنده و کاربردی، نقش موثری را در تببین فلسفه حجاب اسلامی بر عهده دارند.
تقویت فرهنگ عفاف در رسانه ها: آموزش حجاب و پوشش برتر اسلامی، افزایش آگاهی رسانه ای، مبارزه با محتوای ضد ارزشی (پوشش نامناسب غربی) و الگوسازی هدفمند و موثر در جهت تغییر رویکرد جوانان و نوجوانان به وسیله فضای رسانه ملی، سینما، نمایش های خانگی، شبکه های اجتماعی و... از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. رسانه ها نقش مهمی در شکل گیری نگرش ها و ارزش های جامعه دارند. رسانه های داخلی باید به جای ترویج حجاب استایل و مدهای غربی، به ترویج حجاب اسلامی همراه با عفاف و شخصیت سازی بپردازند.
گفت و گو با افراد شاخص این حوزه: با بررسی نظام ارزشی فرد بلاگر حجاب و شروع گفت و گوی سازنده با افراد چهره و سرشناس این حوزه، گام مهمی در جلوگیری از اشاعه مشکلات این حوزه خواهد بود؛ صحبت و گفت گو با این افراد می تواند توسط نهادهای ذی الربط جهت آگاه سازی از اثرات و پیامدهای منفی اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی وسیاسی صورت بگیرد.
افزایش اقدامات نظارتی: فشار دستگاه ها و اقدامات نظارتی نظیر افزایش مالیات، کنترل حساب این اشخاص، برخورد قضایی(در صورت لزوم) از قبیل بستن صفحه و یا حکم جلب افراد، از جمله اقداماتی ست که می تواند در شرایطی از مشکلات زیادی جلوگیری کند.
ایجاد ساختار شفاف قانونی: نهادهای مربوطه به جهت مقابله در برابر این اشخاص، نیازمند قدرت و اختیارات قانونی هستند؛ شفافیت در قوانین، ایجاد قوانین جدید و پرشدن خلع های قانونی در این حوزه می تواند کمک شایانی به پیگیری امور مربوط به این اشخاص کند.
می توان گفت که انتخاب بین حجاب و حجاب استایل، یک انتخاب ارزشی است. حجاب اصیل، با تاکید بر عفاف، حیا و کرامت انسانی، می تواند به رشد و تعالی فردی و اجتماعی کمک کند. در حالی که حجاب استایل، با تاکید بر جذابیت ظاهری و جلب توجه، می تواند ارزش های اخلاقی را تضعیف و به بروز مشکلات اجتماعی منجر شود. در ابتدا بلاگرهای حجاب، درصدد معرفی بعد اجتماعی حجاب بودند اما در عمل نه تنها این اتفاق نیفتاد بلکه تبلیغی نادرست از پوشش حجاب در عرف جامعه شکل گرفت. حجاب استایل ها با تبدیل حجاب به استایل و استفاده از عبا به جای چادر، به دنبال عادی سازی این نوع از پوشش هستند و فعالیت این بلاگرها نه تنها تاثیر مثبتی در پذیرش حجاب نداشته است بلکه ارزش های حجاب را دچار تغییرات منفی کرده است.
۱. پایگاه تحلیلی-خبری نامه نیوز(۱۴۰۱). یادداشت حجاب استایل چیست؟
۲. جلیل وند، محمدرضا، ضیادوست، محدمعین (۱۴۰۳). مقاله مردم نگاری شبکه ای کنش ها و چالش های حجاب استایل های اینستاگرامی، ص ۵۵-۳۹، مجله پژوهش های انسان شناسی ایران.
۳. زهرایی، محمدرضا(۱۴۰۲). مقاله حجاب استایل، تهدید یا فرصت؟، جامعه شناس و پژوهش گر حوزه زن و خانواده، صفحه ۳۵-۳۷.
۴. شمقدری، حسین(۱۴۰۴). مستند حجابvs استایل، پایگاه رسانه ای فیلم یک.
۵. مستند مقصوره(۱۴۰۱). پایگاه چندرسانه ای راسخون.
۶. موسوی تبار، امیرحسین(۱۴۰۴). مقاله حجاب یا حجاب استایل؟ بررسی تناقضات و پیامدهای یک چالش فرهنگی-مذهبی، تحریریه پایگاه خبری راسخون.