مدیریت زنجیره تامین؛ گامی برای بهبود محیط کسب و کار

14 آذر 1402 - خواندن 9 دقیقه - 830 بازدید

رقابت شدید جهانی در قرن بیست و یکم، منجر به تمرکز بر زنجیره های تامین به جای شرکت های خصوصی شده است. از دیدگاه کلان، زنجیره تامین کسب وکار، شبکه ای از سرمایه گذارانی است که در وظایف مختلف از عرضه مواد خام گرفته تا تولید و ارائه محصول نهایی به جامعه هدف، مشارکت می کنند.

گروه اقتصادی خبرگزاری دانشجو، کسب وکارهای کوچک و متوسط (SME)، دروازه اشتغال زایی در کشورهای مختلف از جمله کشورهای درحال توسعه است؛ بنابراین، دولت ها برای رشد اقتصادی، افزایش تولید ناخالص ملی، کاهش نرخ بیکاری و توسعه اقتصادی باید توجه ویژه ای به کسب وکارهای کوچک و متوسط و رفع مشکلات موجود در محیط کسب وکار کشورها داشته باشند. امروزه، بهبود محیط کسب وکار یکی از مهم ترین راهبردهای توسعه اقتصادی هر کشور به شمار می رود و علاوه برآن هرچه محیط کسب وکار یک کشور شرایط بهتری داشته باشد، بهره برداری از فرصت های کارآفرینی بیشتر و هر چه بهره برداری از فرصت های کارآفرینی در جامعه ای بیشتر باشد، عملکرد اقتصاد آن کشور و خلق ارزش و ثروت در آن جامعه نیز بیشتر می شود.

طبق آمار مرکز پژوهش های اتاق ایران از فعالین اقتصادی کشور در سال 1400، مهم ترین عواملی که محیط کسب وکار در ایران را بسیار دشوار کرده است، شامل این موارد می شود: 1. غیرقابل پیش بینی بودن و تغییرات قیمت مواد اولیه و محصولات 2. بی ثباتی سیاست ها، قوانین و مقررات و رویه های اجرایی ناظر بر کسب وکار 3. دشواری تامین مالی از بانک ها. به این مشکلات باید دشواری تامین مواد اولیه مناسب و باکیفیت، عرضه به موقع محصول در بازار هدف، مسائل و مشکلات لجستیک صادرات و واردات و.... را افزود. برای بهبود این فضا و بهترشدن محیط کسب وکار فعالین اقتصادی، کشورهای مختلف راه حل های متنوعی را پیش گرفته اند که در این متن ما به توضیح روش زنجیره تامین برای بهبود فضای کسب وکارهای کوچک و متوسط اشاره می کنیم.

مدیریت زنجیره تامین در کسب وکارها

مدیریت زنجیره تامین (SCM): فرآیند و فعالیت تامین مواد اولیه یا اجزای سازمانی است که شرکت برای ایجاد یک محصول یا خدمت و ارائه آن کالا یا خدمت به مشتریان به آن نیاز دارد. هدف مدیریت زنجیره تامین بهبود عملکرد زنجیره تامین کسب و کارهای خرد در سیستم است. به بیان دیگر اطلاعات به موقع و دقیق مدیریت زنجیره تامین به تولیدکنندگان این امکان را می دهد تا فقط محصول قابل فروش را تولید و ارسال کنند. سیستم های زنجیره تامین موثر به تولیدکنندگان و خرده فروشان کمک می کند تا فعالیت اضافی را کاهش دهند. این امر هزینه تولید، حمل و نقل، بیمه و ذخیره سازی کالاهایی که قابل فروش نیستند را کاهش می دهد.

رقابت شدید جهانی در قرن بیست و یکم، منجر به تمرکز بر زنجیره های تامین به جای شرکت های خصوصی شده است. از دیدگاه کلان، زنجیره تامین کسب وکار، شبکه ای از سرمایه گذارانی است که در وظایف مختلف از عرضه مواد خام گرفته تا تولید و ارائه محصول نهایی به جامعه هدف مشارکت می کنند. از دیدگاه خرد یک بنگاه، یک زنجیره تامین، شبکه ای از گره هایی است که وظایفی همچون تهیه و آماده سازی مواد خام، ایجاد بخش ها، گردآوری و مونتاژ اجزا، مونتاژ نهایی محصولات نهایی و ارائه محصولات نهایی به مراکز و مشتریان، توزیع منطقه ای را پوشش می دهند. یک زنجیره تامین از طریق یک جریان روبه جلوی کالاها و جریان رو به عقب اطلاعات توصیف می شود و هفت فرایند اساسی کسب وکار در برمی گیرد: مدیریت ارتباط با مصرف کننده نهایی، مدیریت تقاضا خرده فروشان، مدیریت تقاضا عمده فروشان، مدیریت توزیع و تحویل سفارش، مدیریت جریان تولید، آماده سازی و تامین مواد اولیه

شکل 1. مدل مفهومی زنجیره تامین

مدیریت زنجیره تامین در همه حوزه ها و فعالیت های اقتصادی قابلیت اجرایی شدن را دارد. مدیریت حرفه ای و درست زنجیره تامین مزیت های فراوانی برای کسب وکارهایی که از این ایده استفاده می کنند، دارد. از جمله: بهره وری بیشتر فرایندها، تحویل سریع تر به مشتریان، کاهش ریسک تغییر قیمت مواد اولیه، کاهش ریسک تغییر قوانین تجارت باتوجه به دانش مدیریت زنجیره تامین، کنترل موجودی انبار به مقدار لازم، کاهش هزینه ها و سود بیشتر، افزایش خدمت رسانی به مصرف کنندگان، ایجاد مزیت های رقابتی، تعامل نزدیک تر با تامین کنندگان، راحت تر شدن فرایندهای لجستیک و حمل ونقل کالا و...

هدف مدیریت زنجیره تامین (SCM) فراهم کردن شرایط دسترسی به محصول از طریق تحقق کارآمد و به موقع تقاضای مشتری است. کاملا واضح است که مدیران کسب وکارها باید از جریان کارآمد محصولات از نقطه شروع تا نقطه مصرف مطلع باشند. یک مدیر زنجیره تامین برای موفقیت کسب وکارهای کوچکی که با آنها کار می کند، باید پنج اصل زیر را به درستی انجام دهد.

  • تقسیم بندی مشتریان بر اساس نیاز آن ها
  • سفارشی سازی شبکه لجستیک طبق نیاز مشتریان
  • مدیریت موثر منابع به منظور کاهش هزینه خرید مواد اولیه و خدمات
  • توسعه زنجیره تامین با استفاده از تکنولوژی روز، برای پشتیبانی از سطوح مختلف
  • بررسی و ارزیابی سیگنال های بازار و تنظیم میزان تقاضا برای تخصیص اصولی و بهینه منابع

چالش های مدیرت زنجیره تامین

موانع و چالش های گوناگونی برای شکل گیری ایده زنجیره تامین در کسب و کارهای کوچک در کشورهای در حال توسعه وجود دارد. بانک جهانی در گزارشی چند عامل اصلی زیر را مهم ترین موانع توسعه مدیریت زنجیره تامین در کشورهای درحال توسعه معرفی کرده است که این موارد در کشورما نیز مصداق دارد.

نخست، سیاست های متناقض و تعدد مراکز تصمیم گیری و سیاست گذاری حوزه تولید، توزیع و جریان کالاست که این امر سبب تشدید نوسان تقاضا در طول زنجیره خواهد شد که در نهایت باعث افزایش هزینه و قیمت نهایی کالا شده و قدرت رقابت در زنجیره را کاهش می دهد. مورد دوم زیرساخت های نامناسب و ضعیف حمل ونقل و قوانین متعدد مربوط به آن و نیز زیرساخت های مخابراتی ناکافی در این کشورهاست. مورد بعدی، چالش های مدیریتی در زنجیره تامین است؛ مدیریت بروکراتیک و عدم هماهنگی های میان سازمانی در زنجیره، عدم انعطاف پذیری سیستم و کمبود نیروی انسانی کارآمد و صلاحیت دار از جمله این چالش ها هستند. در نهایت مشکلات و نارسایی ها در حمایت های اقتصادی دولت و ناکارآمدی نظام مالیاتی در کشورهای درحال توسعه، از مهم ترین چالش ها برای یک مدیر زنجیره تامین محسوب می شود.

مدیریت زنجیره تامین تجربه ای موفق

یکی از نمونه های موفق در مدیریت زنجیره تامین که چالش های مختلفی را پشت سر گذاشته و اکنون از موفق ترین شرکت های این حوزه محسوب می شود شرکت بین المللی وال مارت (Walmart) است. وال مارت برای رشد و موفقیت در بحث خرده فروشی خود از سیستم بهینه و کارآمد مدیریت زنجیره تامین استفاده کرده است. زنجیره تامین وال مارت از ابتدا به دنبال نوآوری و بهینه سازی فرایندها در سیستم پیچیده و طولانی تامین، تولید و توزیع کالا بود. فناوری نقشی کلیدی در زنجیره تامین وال مارت بازی می کند که در حقیقت پایه و اساس استراتژی زنجیره تامین آن هاست. وال مارت بزرگ ترین زیرساخت زنجیره تامین را به نسبت هر سازمان خصوصی دیگر در جهان در اختیار دارد و این فناوری پیشرفته و طراحی شبکه ای است که به وال مارت این امکان را می دهد تا تقاضا را ردیابی و سطح موجودی را دقیقا پیش بینی کند تا مسیرهای حمل ونقل کارآمد را ایجاد نماید، ارتباطات با مشتریان را مدیریت کرده و واکنشی لجستیک را ارائه نماید.

به عنوان مثال وال مارت نخستین شرکتی بود که در سال 1983 به صورت گسترده استفاده از بارکد را اجرایی کرد که از طریق آن اطلاعات سطح فروشگاه به سرعت جمع آوری و تجزیه وتحلیل می شد. سپس این شرکت پایگاه داده ای به نام Retail Link را ابداع کرد. Retail Link از طریق یک سیستم ماهواره ای جهانی به تحلیلگرانی متصل می شود که تقاضای تامین کنندگان را در شبکه تامین کنندگان پیش بینی می کند که در واقع داده های فروش در زمان حقیقی را از صندوق های نقدی و مراکز توزیع وال مارت نمایش می دهد. تولیدکنندگان و تامین کنندگان در طول زنجیره تامین با یک برنامه ریزی، پیش بینی و ارسال کالا به صورت مشترک و هم زمان، امور مربوط به تقاضا را پیش می برند؛ می توان گفت هر ارتباطی در زنجیره، از طریق فناوری برقرار می شود که شامل یک بانک اطلاعاتی مرکزی، سیستم های فروش نقطه ای و شبکه ماهواره ای است.

امروزه استفاده از مدل مدیریت زنجیره تامین، برای بهبود فضای کسب وکارهای کوچک و متوسط (SMEs) در جهان تجربه ای موفق داشته است و توانسته چالش های گوناگون این محیط را تا حد زیادی برای کسب و کارها کاهش دهد. با توجه موفقیت های این مدل در کشور های مختلف به سازمان ها و نهادهای مرتبط با حوزه تولید، اشتغال زایی و محیط کسب وکارها پیشنهاد می شود، توجه و اهتمام بیشتری نسبت به مدل مدیریت زنجیره تامین داشته باشند و از این مدل برای چالش های مختلفی که حال حاضر کسب و کارهای کشور با آن رو به رو هستند، بهره ببرند.

محمدجواد فدائی؛ پژوهشگر دفتر مطالعات راهبردی رونق تولید دانشگاه امام صادق(ع)