واکاوی سیر تحول قلعه های ایرانی – اسلامی

شهر حامل روح و بستر جغرافیایی پا گرفته در آن و تبلور تمدن و فرهنگ جامعه خود است. پس از ورود اسلام به ایران، جامعه طبقاتی گذشته متلاشی شده و در ساختار فضایی شهر تجلی پیدا می کند. با مطرح شدن امت واحده و جامعه واحد امکان برخورداری و دسترسی همه مردم به خدمات شهری در پیوند با همدیگر فراهم می شود. شهر در دوره اسلامی، بخش عمومی را در درون سازمان فضایی مذهبی خویش پذیرفته است و ساختار شهر مبتنی بر مرکزیت عمومی مشتمل بر مسجد جامع، ارگ، بازار و کوی ها و محله های نیمه مستقل و مراکز خدمات است که در ارتباط و پیوند با یکدیگر قرار دارند. قلعه ها مجموعه هایی با ظاهر نسبتا مشابه با روستا ها و شهرهای تاریخی بوده اند که در میان حصارها و برج و باروها شکل گرفته و گسترش می یافتند، با این تفاوت که در ساختار اجتماعی مجموعه هایی مسکونی نظامی، متمایز از روستا ها و شهرهای هم عصر این قلاع شکل گرفته است. بر این اساس، می توان گفت که قلعه نشینی شکلی از سکونت بوده که با روستا نشینی و شهرنشینی تفاوت دارد. این مقاله تلاش دارد به بررسی و واکاوی معماری و شهرسازی قلعه و قلعه شهرهای ایرانی – اسلامی بپردازد. روش پژوهش در این تحقیق، توصیفی- تحلیلی بوده و به دلیل ماهیت آن که بررسی پیشینه و تاریخ تحولات قلعه شهرهای ایرانی - اسلامی است، تاریخی- تفسیری به شمار می آید و نگارنده در چارچوب روش شناسی با استفاده از اسناد، نقشه ها و عکس های موجود به بررسی و تحلیل قلعه های ایرانی بعد از ورود اسلام پرداخته است.

کلیدواژه ها:

شهر اسلامی ، قلعه شهر ، قلعه اسلامی ، قلعه نشینی ، معماری قلعه ایرانی