تحلیل روان شناختی-اجتماعی پدیده سلطه پذیری از شیطان مبتنی بر شبکه معنایی آیه«انما سلطانه علی الذین یتولونه»

پژوهش حاضر باهدف تبیین سازوکارهای روان شناختی-اجتماعی سلطه پذیری از شیطان و راهکارهای مصونیت در برابر آن، با تمرکز بر آیه «انما سلطانه علی الذین یتولونه» (نحل: ۱۰۰) می پردازد. این مطالعه با روش کیفی ترکیبی چندمرحله ای انجام شد. ابتدا با استفاده از نرم افزار جامع التفاسیر و روش تفسیر قرآن به قرآن، شبکه معنایی مفاهیم کلیدی (سلطان، تولی، وسوسه، طاغوت) استخراج و دیدگاه های مفسران نظام مند گردید. سپس با رویکرد میان رشته ای، یافته های تفسیری با نظریه های ساختار شخصیت فروید، خودتعیین گری دسی و رایان، امید اسنایدر، هیجان های مثبت فردریکسون و اصول نفوذ اجتماعی سیالدینی تطبیق یافت. یافته ها نشان می دهد سلطه شیطان جبری نیست، بلکه پیامد فرایند اختیاری «تولی» است. در سطح درون فردی، این فرایند با تضعیف «من» و واگذاری خودمختاری به شیطان ذیل وعده ارضای کاذب نیازهای شایستگی و ارتباط تبیین می شود. در سطح اجتماعی، «حزب الشیطان» با مهندسی «تزیین» و به کارگیری اصول نفوذی چون اثبات اجتماعی، به عادی سازی گناه می پردازد. در مقابل، مصونیت فعال از طریق نظام تاب آوری معنوی مبتنی بر «توکل» و «استعاذه» با تقویت خودمختاری الهی محور حاصل می شود. درنتیجه مقابله موثر با سلطه شیطان نیازمند رویکردی سه سطحی است: توانمندسازی روان شناختی فرد، اصلاح بسترهای اجتماعی مهندسی گناه، و تقویت مهارت های معنوی مقابله ای.

کلیدواژه ها:

قرآن کریم ، سلطه شیطان ، روان شناسی دین ، توکل ، تاب آوری معنوی