تحلیل ریشه ای تهدیدهای جزیره قشم با رویکرد ترکیبی کمی و کیفی (DPSIR-DEMATEL)

این پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل تهدیدهای جزیره قشم و بررسی نقش ساختار حکمرانی مناطق آزاد در شکل گیری این تهدیدها انجام شد. رویکرد تحقیق ترکیبی بوده و شامل دو بخش کیفی و کمی است. در بخش کیفی، از مصاحبه های عمیق با جامعه محلی و متخصصان برای شناسایی تهدیدها استفاده شد. سپس با بهره گیری از چارچوب DPSIR، عوامل شناسایی شده در قالب پیشران ها، فشارها، وضعیت و اثرات دسته بندی شدند. در مرحله بعد، ۱۷ تهدید کلیدی برای تحلیل روابط علی و معلولی میان آن ها با روش DEMATEL انتخاب شدند. به طور کلی در مرحله اول ۱۵ پرسشنامه متخصصان تکمیل شد. در مرحله دوم هفت مصاحبه عمیق و در نهایت پنج پرسشنامه DEMATEL تکمیل شد. تمامی تحلیل ها در نرم افزار اکسل انجام شد. یافته ها نشان داد که ساختار حکمرانی منطقه آزاد قشم مهم ترین منشا تهدیدهای توسعه ناپایدار است. عواملی مانند دوگانگی نهادی بین سازمان منطقه آزاد و فرمانداری، تغییر مکرر مدیران، مدیران غیربومی و موازی کاری نهادی، در خوشه عوامل اثرگذار قرار دارند، در حالی که پیامدهایی نظیر تخریب محیط زیست، فرسایش فرهنگی و توسعه بدون پیوست اجتماعی، در گروه عوامل اثرپذیر قرار گرفتند. نتایج ترکیبی DPSIR–DEMATEL بیانگر آن است که ضعف های نهادی و مدیریتی به صورت چرخه ای بازتولید شده و به تدریج موجب کاهش سرمایه اجتماعی و تضعیف تاب آوری بوم اجتماعی جزیره می شوند. بر این اساس، ریشه مشکلات جزیره قشم ناهماهنگی نهادی و نبود نظام ارزیابی و پاسخ گویی است. اصلاحات ساختاری در نظام حکمرانی مناطق آزاد، از جمله شفاف سازی اختیارات، به کارگیری مدیران بومی و متخصص، ارتقای پاسخ گویی و افزایش مشارکت مردمی، پیش شرط دستیابی به توسعه پایدار در قشم و سایر مناطق آزاد کشور است.

کلیدواژه ها:

جزیره قشم ، حکمرانی ، توسعه ناپایدار ، DPSIR ، DEMATEL ، مناطق آزاد