گسست میان فقه سنتی و عدالت قرآنی در حقوق خانواده: ضرورت بازنگری پارادایم حقوقی بر مبنای اجتهاد پویا

این مقاله به واکاوی شکاف عمیق میان تفاسیر رایج فقهی در حقوق خانواده و روح عدالت محور و کرامت بنیان قرآن کریم می پردازد. با وجود تحولات بنیادین اجتماعی و اقتصادی نظام حقوقی خانواده در ایران که عمدتا بر فقه سنتی استوار است با چالش های فزاینده ای در زمینه کارآمدی و تحقق عدالت ماهوی برای هر دو جنس مواجه شده است. این پژوهش با اتخاذ یک روش شناسی تطبیقی به مقایسه نظام حقوقی ایران با نظام های سکولار غربی پرداخته و از طریق بازخوانی انتقادی متون قرآنی مبانی یک پارادایم حقوقی نوین را جستجو می کند. یافته های کلیدی تحقیق نشان دهنده وجود تعارضات بنیادین میان فقه موجود و اصول قرآنی در نهادهای کلیدی چون طلاق، مهریه، ارث و دیه است. این گسست نه از متن قرآن بلکه از تفاسیر تاریخی و متاثر از عرف اجتماعی روزگاران گذشته نشات می گیرد. در مقابل، نظام های غربی نیز با تمرکز بر «برابری صوری» از تامین عدالت ماهوی و جبران نابرابری های طبیعی و اجتماعی بازمانده اند. نتیجه گیری اصلی این پژوهش آن است که راه برون رفت از بن بست کنونی نه تقلید از الگوهای غربی و نه اصرار بر قالب های تاریخی فقه بلکه گذار به الگویی مبتنی بر «اجتهاد پویا» است. این رویکرد با تفکیک میان محتوای ثابت شریعت اصولی چون عدل و احسان و قالب های متغیر آن امکان طراحی نظامی را فراهم می آورد که هم به مبانی دینی وفادار باشد و هم عدالت و کارآمدی را در جامعه معاصر تامین نماید؛ امری که نه تنها با اسلام در تضاد نیست بلکه عین وفاداری به روح پویای شریعت است.

کلیدواژه ها:

حقوق ، خانواده ، اجتهاد پویا ، عدالت ، قرآنی ، فقه امامیه ، مطالعه تطبیقی ، حقوق زن ، تنقیح مناط