مدل تلفیقی طراحی و اعتبارسنجی صادرات فرآورده های نفتی ایران به افغانستان؛ رویکرد داده بنیاد و معادلات ساختاری

صادرات فرآورده های نفتی ایران به افغانستان به عنوان یکی از مهم ترین حوزه های تجارت انرژی در منطقه همواره با چالش های ساختاری، سیاسی و اقتصادی مواجه بوده است. پژوهش های پیشین نویسنده در دو مقاله مجزا ابتدا با بهره گیری از نظریه داده بنیاد به طراحی مدلی برای صادرات فرآورده های نفتی ایران به افغانستان پرداخته و سپس با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری مبتنی بر واریانس -PLS (SEM) به اعتبارسنجی آن اقدام کرده اند. مقاله حاضر با تلفیق یافته های این دو، مطالعه چارچوبی جامع و یکپارچه ارائه می دهد که هم زمان ابعاد کیفی و کمی را در تحلیل صادرات در نظر می گیرد. در بخش طراحی، داده ها از طریق مصاحبه های عمیق با ۱۳ نفر از خبرگان حوزه نفت، گمرک و تجارت ایران و افغانستان گردآوری و با رویکرد استراوس و کوربین تحلیل شد که منجر به استخراج مقوله های کلیدی و شکل گیری مدل مفهومی اولیه گردید. در بخش اعتبارسنجی، داده های حاصل از ۲۱۴ پرسشنامه معتبر از صادر کنندگان و تجار ایرانی و افغان با استفاده از نرم افزار SmartPLS تحلیل شد و نتایج نشان داد که روابط بین سازه ها معنادار و مدل از برازش مطلوبی برخوردار است. یافته های ترکیبی نشان می دهد که عرضه پایدار فرآورده، قیمت گذاری رقابتی، حمایت از بخش خصوصی، مدیریت فرآیندهای صادراتی و توجه به شرایط سیاسی امنیتی افغانستان، عوامل محوری در موفقیت صادرات هستند. این مقاله با ارائه یک مدل تلفیقی طراحی و اعتبارسنجی، علاوه بر غنای نظری، کاربردهای عملی برای سیاست گذاران و فعالان بخش خصوصی فراهم می آورد و می تواند مبنای تصمیم گیری های راهبردی در توسعه پایدار تجارت انرژی میان ایران و افغانستان قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

صادرات فرآورده های نفتی ، افغانستان ، توسعه صادرات ، نظریه داده بنیاد ، معادلات ساختاری