مطالعه تطبیقی برنامه های درسی مرتبط با آموزش والدینی در کشورهای منتخب؛ آموزه هایی برای نظام آموزشی جمهوری اسلامی ایران

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: مطالبات امروزی، پیگیری هم زمان آموزش والدینی از طریق حوزه آندروگوژی (آموزش بزرگ سالان) و حوزه پداگوژی[۱] (علم و هنر تربیت) را باعث شده است و در برخی از کشورها، نه تنها از فرصت های آموزش والدینی خانواده محور و مبتنی بر جامعه و یا رسانه محور صرف نظر نشده، بلکه این منابع در چارچوب یک برنامه درسی مدرسه محور توسعه یافته است. در مطالعه ای که توسط آرنتا مرین[۲] (۲۰۱۸) با عنوان «بررسی و ارزیابی آموزش والدینی» انجام شده، کارایی بستر آموزشی در دستیابی به اهداف برنامه و متناسب با نیازهای والدین و فرزندان مورد بررسی قرار گرفته است. مطالعه دیگری تحت عنوان «ارائه آموزش والدینی به نوجوانان: برنامه جامع فرهنگی» در سال ۲۰۱۹ توسط کلبرت[۳] در دانشگاه کالیفرنیا انجام شده است که به ارائه اطلاعات والدینی متناسب با شرایط فرهنگی به نوجوانان پرداخته است. این برنامه درسی از طریق پودمان های مختلف و در طی یک سال تحصیلی توسط مددکاران اجتماعی، مربیان آموزش والدینی و مشاوران مدرسه به فراگیران ارائه می شد. محتوا شامل رشد شیرخوار و کودک نوپا، سبک های فرزندپروری، مسائل مرتبط باایمنی، برقراری روابط سالم، اهمیت نقش پدر، مهارت های زندگی، نظم و انضباط، انتظارات فرهنگی پیرامون فرزندپروری، تجارب نامطلوب دوران کودکی، تاب آوری و مراقبت از خود بود. مطالعه برنامه درسی کشورهای مختلف به دلیل پیروی از رویکرد متفکرانه، منظم وجدی در جهت توسعه شایستگی های والدینی مورد اعتناست و می تواند اطلاعات جامعی در حوزه آموزش والدینی به تدوین کنندگان برنامه های درسی در کشور ما ارائه دهد. فرصت استفاده از تجربیات سایر کشورها منطبق با اعتقادات مذهبی، هنجارهای اجتماعی و ارزش های فرهنگی ایرانی-اسلامی می تواند به تحقق اهداف در مواجهه با تقاضاهای رقابتی متناسب با زمان و منابع کمک کند. به دلیل اینکه کیفیت برنامه های درسی موجود در حوزه آموزش والدینی در کشورهای مختلف، متفاوت و فرمول واحدی برای تدوین برنامه آموزشی مطلوب وجود ندارد، آشنایی با این حوزه می تواند ضمن بررسی و مقایسه راهکارهای عملی و اجرایی به تدوین برنامه درسی آموزش والدینی در ایران کمک کند. پژوهش حاضر، باهدف مطالعه تطبیقی برنامه های درسی مرتبط با آموزش والدینی در کشورهای کانادا (بریتیش کلمبیا، انتاریو)، اسکاتلند، آمریکا (ویرجینیا، ایلینوی، میشیگان) و جامائیکا؛ به منظور بهره مندی از تجارب این کشورها انجام شده است. روش: رویکرد مورد استفاده در پژوهش حاضر، کیفی و از نوع مطالعه تطبیقی بوده و شیوه توصیفی-تحلیلی از نوع اسنادی برای آن انتخاب شده است. روش انتخاب کشورها براساس نمونه گیری هدفمند بوده که کشورهای پیشرو و موفق در این حوزه که اسناد کامل تری در این زمینه داشتند بررسی و برنامه های درسی مرتبط با آموزش والدینی این کشورها استخراج شدند. داده های موردنیاز برای پاسخگویی به سوال پژوهش از طریق بررسی گزارش های تحقیقی و اسناد موجود در سایت های آموزشی کشورهای مورد مطالعه و جستجو در پایگاه های داخلی مانند پرتال جامع علوم انسانی، پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی و همچنین پایگاه های اطلاعاتی در خارج از کشور از جمله ERIC،Sciencedirect،Springer،Taylor&Francid،Sage،Wiley،Proquest، گردآوری شدند. الگوی مورد استفاده در این زمینه جورج بردی است که دارای چهار مرحله توصیف، تفسیر، مجاورت و مقایسه است (والستروم، آلوونگر و ورمکه،[۴] ۲۰۱۸). در حقیقت اسناد کاملا ساختاریافته آموزش والدینی که دارای عناصر اهداف، محتوای کاملا مشخص، فعالیت های یاددهی-یادگیری روشن و دستورالعمل های ارزیابی بودند انتخاب و توصیف شدند. درنهایت بعد از مرحله هم جواری، شباهت ها و تفاوت های برنامه درسی کشورهای مذکور در حوزه آموزش والدینی ارزیابی و تجزیه و تحلیل انتقادی گردید. جهت تعیین روایی، از معیارهای روایی رائو وپری[۵] (۲۰۰۳) و فرایندهای ساخت یافته جهت ثبت، نوشتن و تفسیر داده ها بهره گیری شد. در محاسبه ضریب پایایی از روش اسکات[۶] (۲۰۱۲) استفاده شد و چک لیست کدگذاری در اختیار ۵ نفر از متخصصان قرار گرفت و براساس ضریب توافق اسکات ۸۵ درصد برآورد و موردتایید قرار گرفت. یافته ها: واقعیت این است که تنوع فراوانی در آنچه افراد در نقش خود به عنوان والدین انجام می دهند در فرهنگ های مختلف وجود دارد و درک شیوه های تربیتی مبتنی بر فرهنگ در تعیین عناصر برنامه درسی بسیار کمک کننده است. به عنوان مثال مطالعات کیفی خانواده های آمریکایی نشان می دهد که توصیفات والدین از ویژگی های مطلوب فرزندان، بر احترام و مطاع بودن متمرکز است. به همین دلیل روابط متقابل محترمانه، رشد خودپنداری های مثبت و احترام به دیگران و استفاده از تکنیک های مذاکره مشارکتی و محترمانه در برنامه درسی آموزش والدینی آمریکا تاکید شده است. در کانادا نیز سعی شده برنامه های درسی آموزش والدینی مبتنی بر سرمایه های فرهنگی دانش آموزان طراحی شود تا دارای بیشترین تاثیر بر افکار و رفتار آنها باشد. تقاضا برای دریافت خدمات قابل دسترس متناسب با نیازها، سن و موقعیت خانواده ها در سراسر اسکاتلند نیز وجود دارد[۷] به همین سبب در حوزه مراقبت از فرزندان، قدردانی از تنوع فرهنگ ها در اسکاتلند مورد توجه قرار گرفته است. آموزش والدینی در جامائیکا انعطاف پذیری در انتخاب و تعیین موضوعات و استفاده از موضوعات و مثال های مرتبط با زمینه محلی دانش آموزان را در نظر گرفته است. تدوین کنندگان برنامه های درسی می توانند با شناخت باورهای دینی، اخلاقی و معنوی در زمینه آموزش والدینی، مداخلات فرهنگی مناسب و موفقی برای دانش آموزان ایرانی فراهم کنند و از این طریق به ترویج آرمان های اسلامی بپردازند. باتوجه به این باور که اسلام نه تنها یک دین بلکه به مثابه یک شیوه زندگی است (آیت اللهی، ۱۳۹۲) و نقش محوری در شکل دهی به ارزش های اصلی در مورد زندگی خانوادگی دارد؛ بنابراین آموزش والدینی مطابق با دیدگاه اسلامی، به معنای آموزش مطابق با روندهای جهانی نیست. بلکه آماده کردن فراگیران برای وفادار ماندن به این حقیقت است که خداوند مراقب و پرورش دهنده اصلی فرزندان است و والدین به عنوان هموارکنندگان مسیر پرورش می توانند با انجام وظایف خود و توسل به یاری و لطف خداوند، به بهترین نتایج دست یابند (فطریه و مکسوم،[۸] ۲۰۲۳).همچنین در این برنامه درسی، حفظ کرامت انسانی فرد و تمرکز بر فطرت پاک الهی فرزند به چشم می خورد. استفاده از تجارب سایر کشورها درزمینه آموزش والدینی و تلاش برای غلبه بر نقطه ضعف های مدل های فرزندپروری سنتی، رایج و جزئی به همراه بهره مندی از دستورالعمل های کل گرایانه دین مبین اسلام می تواند در تدوین برنامه درسی آموزش والدینی نظام جمهوری اسلامی ایران بسیار ارزشمند تلقی گردد (هرماوان، رحمت، عزیز و رمضان،[۹] ۲۰۲۳). بحث و نتیجه گیری: طبق نتایج پژوهش، متناسب سازی مطالب از نظر سن و مرحله رشدی دانش آموزان مهم تلقی شده و در اغلب مناطق پشتیبانی از محتوا، ارائه به موقع مطالب، ارائه استاندارد و کنترل شده محتوای آموزشی به عنوان ویژگی های اصلی برنامه درسی آموزش والدینی موردتوجه قرار گرفته است. توجه به اهمیت وظیفه مادری و همسری از دیدگاه اسلام، ذکر ویژگی ها، وظایف و نحوه مدیریت زنان موفق در خانواده، اهمیت تشخیص دادن مزاج افراد خانواده و تهیه غذای مناسب و سالم طبق الگوی طب اسلامی نیز پیشنهاد می گرد (باقری، لطیفی، عبداللهی، ۱۴۰۰). توجه به اهمیت تلاش و تاثیر آن در همه ابعاد زندگی اعم از تربیت فرزند و آخرت اندیشی می تواند به تربیت نسل توحیدی و تعالی خواهی فرزندان کمک کند (حق شناس، جان بزرگی، عرب پور، ۱۴۰۴). بازنگری برنامه های درسی مقاطع مختلف مطابق با نتایج این پژوهش و منطبق با فرهنگ ایرانی اسلامی، به طوری که مولفه های لازم برای آموزش والدینی را پوشش قرار دهد از پیشنهادات پژوهش حاضر می باشد. همچنین با توصیه به گردآوری اطلاعات به روز درباره طیف وسیعی از برنامه های آموزش والدینی در سیستم های آموزشی سایر کشورها و کمک به سیاست گذاران و متخصصان تعلیم و تربیت در ایران برای انتخاب برنامه درسی مناسب می تواند در این زمینه مفید واقع گردد.   [۱]. Pedagogy   [۲]. Araneta-Merin   [۳]. Colbert   [۴]. Wahlström, Alvunger & Wermke   [۵]. Rao & Perry   [۶]. Scott   [۷]. Family Life in Scotland Main findings of a survey of Scottish adults for Parenting Across Scotland   [۸]. Fitriyah & Maksum   [۹]. Hermawan at al

کلیدواژه ها:

آموزش والدینی ، بررسی تطبیقی ، برنامه درسی ، آموزش وپرورش جمهوری اسلامی ایران