شاخصه های ایمان و تقوا در قرآن و دلالتهای آن برای تدوین رویکرد جامع به تربیت دینی

چکیده گستردهمقدمه و اهداف: مراتب و درجات دینداری یکی از مباحث مهم در معارف اسلامی است که ابتدا در قرآن و روایات اهل بیتb مطرح شده، پس از آن به تدریج در میان متفکران و اندیشمندان مسلمان نیز مورد توجه قرارگرفته و پژوهش‎های فراوانی نیز در این زمینه انجام شده است. باوجوداین، به نظر می رسد هنوز این بحث نیازمند بررسی بیشتری است؛ زیرا در آیات قرآن مفاهیمی مانند بر، صدق، تقرب و سبقت مطرح شده که می توانند بیانگر مراتبی از ایمان باشند، در حالی که در مباحث مطرح شده در باره مراتب ایمان توسط متفکران مسلمان به این مفاهیم توجهی نشده است.این مقاله قصد بررسی همه مراتب دینداری را ندارد، بلکه بر دو مورد مهم یعنی ایمان و تقوا تمرکز دارد تا وجوه تمایز و تشابه آنها را از آیات قرآن استخراج و شاخصههای آنها را مشخص کند و بر اساس این شاخصه‎ها، دلالت‎های آنها برای تربیت دینی را بررسی نماید. اهمیت این پژوهش در این است که تاکنون بررسی عمیقی درباره نسبت ایمان و تقوا و شاخصه‎های آنها صورت نگرفته است، در حالی که تحلیل این شاخصه‎ها می‎تواند به تدوین رویکردی جامع برای تربیت دینی کمک کند.روش تحقیق: روش تحقیق این پژوهش، تلفیقی از تفسیر موضوعی و استنتاجی است که ابتدا آیات مرتبط شناسایی و مدلول هر آیه استخراج می‎شود و پس از آن، خانواده آیات برای فهم دقیقتر مورد بررسی قرار می‎گیرد. همچنین روایات مرتبط به عنوان مبین کلام الهی مورد توجه قرار می گیرد. سپس مضامین و مدلول‎ها طبقه‎بندی شده و شاخصههای ایمان و تقوا استخراج می‎گردد و در نهایت، با روش استنتاجی، دلالت‎های تربیتی آنها ارائه می‎شود.یافته های تحقیقشاخصه های ایمانبر اساس آیات و روایات ایمان مرتبه ای بالاتر از اسلام و پایینتر از تقوا است و مشخصه های اساسی آن عبارتند از: الف) ایمان قلبی به آموزه های بنیادین اسلام که به مرحله یقین عقلی یا قلبی نرسیده است. ب) پایبندی به انجام وظایف دینی در حد متعارف یعنی انجام واجبات و محرمات مهم و معروف.شاخصه های تقواتقوا بالاتر از ایمان و پایینتر از یقین است و شاخصه های اساسی آن عبارتند از:پایبندی کامل. تقوا در قرآن در مقابل فجور به کاررفته است (شمس، ۸). از این مقابله فهمیده می شود که از نظر قرآن، شخص با تقوا کاملا به آموزه های دینی پایبند است و آنچه را باید انجام دهد، انجام می دهد و آنچه را نباید انجام دهد، انجام نمی دهد. از آیات دیگر (آل‎عمران، ۱۳۴-۱۳۵؛ بقره، ۳-۵) فهمیده می شود که متقین هم از نظر معرفتی و اعتقادی در مرتبه بالایی قرار دارند، هم از نظر عملی و اخلاقی به همه دستورات دینی پایبندند و به همین جهت خداوند آنها را جزء صادقین به حساب آورده (بقره، ۱۷۷) است.صداقت. یکی از شاخصه های اساسی تقوا، صداقت است یعنی مطابقت ظاهر با باطن و مطابقت عقیده با گفتار و رفتار و این نشاندهنده شناخت عمیق و ایمان راسخ به خدا و نبوت و آموزه های دینی است و آیه ۱۷۷ سوره بقره و ۱۵ حجرات به صراحت بر این مطلب دلالت دارد. مطابق آیات، متقین همان ابرار هستند (بقره، ۱۷۷) و از پیامبرn روایت شده است: «من عمل بهذه الآیه فقد استکمل الایمان؛ (طباطبایی، ۱۳۹۰، ج۱، ص۴۳۱) هر کس به این آیه عمل کند، ایمانش را کامل کرده است.»درستکاری. دومین ویژگی تقوا که در قرآن فراوان به آن اشاره شده «احسان» و درستکاری است. «احسان» به عنوان یکی از مراتب دینداری و ایمان، در قرآن به معنای «انجام کار نیکو»(= عمل صالح) است (طباطبایی، ۱۳۹۰، ج۱، ص۲۵۸). افزون بر این، در «احسان» معنای نیکوانجام دادن هم نهفته است. محسن کسی است که عمل صالح و کار نیک را به نیکی انجام می دهد ﴿توبه، ۹۱﴾.ایمان یقینی. شاخصه مهم سوم تقوا، ایمان یقینی است که بر شناخت عمیق و بدون شک و تردید دینی تاکید دارد (حجرات، ۱۵). اهل تقوا دارای علمی یقینی از توحید، نبوت و معاد هستند که مبتنی بر برهان و شهود عقلی است، نه صرفا اقرار زبانی یا اعتقاد سطحی.جدول شماره ۱: شاخصه های ایمان و تقوا شاخصه هامرتبه دینداری****پایبندی به مهمترین آموزه هامعرفت ضروری و ایمان ظنیایماندرستکاری و احسانصداقتپایبندی کاملمعرفت  و ایمان یقینی یقینیتقوا نتیجه گیری و تبیین دلالت‎های تربیتی: هدف تربیت دینی، نه اسلام و اقرار زبانی تنها، بلکه زمینه سازی برای شکلگیری ایمان و تقوا در متربی است. برای تحقق این اهداف، باید تغییراتی در متربی ایجاد شود که شاخصههای ایمان و تقوا راهنمای این تغییرات هستند. برای ایمان، دو ویژگی مهمند: حداقلی از درک و فهم و حداقلی از تسلط بر گرایش‎ها و میل‎های منفی که مانع اجرای آموزهها می‎شوند. برای رسیدن به تقوا، باید علاوه بر این دو، صداقت و درستکاری نیز پرورش یابند.براساس تحلیل شاخصه‎ها، رویکرد مطلوب تربیت دینی بر چهار رکن استوار است: آگاهی‎بخشی و تفکرپروری (بعد ذهنی) که همراه با آموزش علم دینی و پرورش قدرت تفکر است؛تسلط بر میل‎ها و گرایش‎های منفی (بعد عاطفی)؛صداقت یعنی مطابقت ظاهر و باطن (بعد رفتاری)؛درستکاری و احسان یعنی انجام دقیق و کامل وظایف دینی (بعد رفتاری).این رویکرد جامع است و همه ابعاد ذهنی، عاطفی و رفتاری انسان را در جهت رشد دینداری حقیقی و مستحکم در متربی پوشش می‎دهد.

کلیدواژه ها:

حوزه علمیه قم ، دورههای تحول ، فلسفه تعلیم و تربیت ، تمدن اسلامی ایرانی