تحلیل تاثیر آزادی اقتصادی بر کنش گری خیریه در ایران: با تاکید بر نقش میانجی سرمایه اجتماعی و مشارکت مدنی

در سال های اخیر، با گسترش نقش سازمان های مردم نهاد در برطرف کردن خلاهای اجتماعی، بررسی عوامل موثر بر کنش گری خیریه در کشورهای در حال توسعه، به ویژه ایران، ضرورتی انکارناپذیر یافته است. از سوی دیگر، چگونگی تاثیر ساختارهای اقتصادی بر رفتارهای داوطلبانه هنوز در فضای علمی کشور به صورت دقیق تبیین نشده است. در این راستا، پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر آزادی اقتصادی بر کنش گری خیریه در ایران، با تاکید بر نقش میانجی سرمایه اجتماعی و مشارکت مدنی انجام شده است. جامعه آماری این پژوهش کشور ایران بوده و واحد تحلیل، مشاهدات فصلی شاخص های کلان اقتصادی، اجتماعی و نهادی کشور ایران است. داده ها در قالب یک سری زمانی فصلی طی دوره ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳ گردآوری شده اند. تحلیل داده ها با استفاده از روش مدل سازی معادلات ساختاری مبتنی بر حداقل مربعات جزئی (PLS-SEM) و نرم افزار SmartPLS نسخه ۳ انجام شده است. متغیرهای اصلی شامل کنش گری خیریه (تعداد موسسه های فعال)، آزادی اقتصادی (شاخص ترکیبی بنیاد هریتیج و فریزر)، سرمایه اجتماعی (نرخ پرونده های قضایی سرانه) و مشارکت مدنی (تعداد رویدادهای برگزارشده توسط سازمان های مردم نهاد) بوده اند. منظور از موسسه های فعال، نهادهایی است که علاوه بر ثبت رسمی، دارای پرونده فعال و استمرار فعالیت در سامانه های وزارت کشور یا سازمان بهزیستی هستند. این شاخص نمایانگر «کنش گری نهادی» و ظرفیت بالفعل شده جامعه برای انجام فعالیت های خیریه است و نه لزوما اثربخشی نهایی فعالیت ها. همچنین، نرخ پرونده های قضایی سرانه نمایه ای معکوس از انسجام اجتماعی و اعتماد عمومی محسوب می شود؛ به این معنا که افزایش پرونده های قضایی به عنوان نشانه ای از کاهش سرمایه اجتماعی و ضعف حل وفصل غیررسمی تعارضات تفسیر می شود. از این رو، شاخص یادشده با وجود محدودیت های ساختاری، روشی قابل قبول برای سنجش وضعیت سرمایه اجتماعی در سطح کلان کشور ایران است و تغییرات نهادی مانند شورای حل اختلاف نیز بر اعتبار این شاخص اثرگذاری محدود دارند. نتایج نشان داد آزادی اقتصادی اثر مستقیم و مثبت ۴۲/۰ بر کنش گری خیریه دارد. همچنین، این متغیر از طریق دو مسیر غیرمستقیم نیز تاثیرگذار است: از مسیر سرمایه اجتماعی با اثر ۱۰۹/۰ و از مسیر مشارکت مدنی با اثر ۱۵۵/۰؛ که هر دو اثر در سطح ۹۵ درصد اطمینان معنادار هستند. در مجموع، اثر کل آزادی اقتصادی بر کنش گری خیریه برابر ۶۸۴/۰ برآورد شد. مشارکت مدنی نقش میانجی تقویتی ایفا کرده و سرمایه اجتماعی، از مسیر کاهش ناهنجاری های اجتماعی، نقش واسطه ای مهمی در این رابطه داشته است. به طور کلی، نتایج پژوهش بیانگر آن است که آزادی اقتصادی نه فقط موجب ارتقای شاخص های اقتصادی می شود، بلکه با تقویت فضای مشارکت و اعتماد اجتماعی، بستری مناسب برای رشد کنش های مدنی و خیریه فراهم می آورد. این یافته ها بر ضرورت توجه سیاست گذاران به پیوند متقابل میان سیاست های اقتصادی و توسعه نهادهای اجتماعی تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

آزادی اقتصادی ، کنش گری خیریه ، سرمایه اجتماعی ، مشارکت مدنی ، کشور ایران