بررسی تاثیر برنامه های تربیت بدنی مدارس بر رشد مهارت های اجتماعی و کاهش رفتارهای پرخطر در دانش آموزان

پژوهش حاضر با هدف تحلیل و بررسی تاثیر برنامه های تربیت بدنی مدارس بر رشد مهارت های اجتماعی و کاهش رفتارهای پرخطر در دانش آموزان انجام شده است. در عصر حاضر که دانش آموزان با چالش های فزاینده ای در زمینه سلامت روانی-اجتماعی از جمله ضعف در مهارت های ارتباطی، کاهش توانایی همکاری و کار تیمی، افزایش پرخاشگری و قلدری، گرایش به رفتارهای پرخطر (مانند مصرف سیگار، مواد مخدر و خشونت) و انزوای اجتماعی روبرو هستند، مدرسه به عنوان مهم ترین نهاد جامعه پذیری پس از خانواده، رسالت خطیری در پرورش ابعاد اجتماعی-هیجانی دانش آموزان بر عهده دارد. در این میان، برنامه های تربیت بدنی و فعالیت های ورزشی مدارس، فراتر از کارکردهای جسمانی و سلامتی، بستری بی نظیر برای رشد مهارت های اجتماعی، یادگیری ارزش های اخلاقی (مانند احترام، انصاف، همکاری و مسئولیت پذیری)، تخلیه هیجانات منفی، تقویت پیوند با مدرسه و کاهش رفتارهای پرخطر فراهم می کنند. با این حال، در بسیاری از مدارس، زنگ ورزش و برنامه های تربیت بدنی، کم اهمیت ترین بخش برنامه درسی تلقی می شوند و پتانسیل تربیتی آن ها نادیده گرفته می شود. این پژوهش با رویکرد آمیخته اکتشافی در دو مرحله کیفی و کمی اجرا گردید. در مرحله کیفی، با استفاده از روش پدیدارشناسی توصیفی، تجارب زیسته ۲۴ دانش آموز (از مقاطع ابتدایی و متوسطه)، ۱۶ معلم تربیت بدنی، ۱۰ معلم سایر دروس و ۸ والدین از مدارس شهرهای تهران و کرج از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق و مشاهده ۲۰ جلسه زنگ ورزش و فعالیت های ورزشی فوق برنامه واکاوی شد. در مرحله کمی، با روش توصیفی-همبستگی و با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری، ۵۲۰ دانش آموز (از پایه های پنجم ابتدایی تا یازدهم متوسطه) از ۱۲ مدرسه با سطوح متفاوت برنامه های تربیت بدنی مورد مطالعه قرار گرفتند. ابزارهای گردآوری داده شامل پرسشنامه مهارت های اجتماعی (محقق ساخته با ۳۲ گویه در پنج مولفه همکاری و کار تیمی، ارتباط موثر، همدلی و احترام، حل تعارض و مسئولیت پذیری)، پرسشنامه رفتارهای پرخطر (با ۲۴ گویه در چهار مولفه پرخاشگری و خشونت، قلدری و طرد اجتماعی، رفتارهای مخاطره آمیز و ناهنجاری های انضباطی) و پرسشنامه ادراک از کیفیت برنامه تربیت بدنی (محقق ساخته با ۱۸ گویه در سه مولفه کیفیت آموزش، جو انگیزشی و امکانات و تجهیزات) بود. روایی ابزارها با تحلیل عاملی تاییدی و پایایی با آلفای کرونباخ (بین ۸۶/۰ تا ۹۲/۰) تایید شد. تحلیل داده ها با روش تحلیل مضمون در بخش کیفی و مدل سازی معادلات ساختاری در بخش کمی انجام گردید. یافته های کیفی به شناسایی پنج مضمون اصلی شامل «ورزش به مثابه مدرسه مهارت های زندگی»، «جو انگیزشی: تسلط یا رقابت؟»، «ورزش و هویت یابی مثبت»، «چالش ها و موانع تربیت بدنی موثر» و «ورزش به عنوان سپر محافظتی در برابر رفتارهای پرخطر» منجر گردید. نتایج کمی نشان داد که کیفیت برنامه تربیت بدنی (به ویژه مولفه جو انگیزشی تسلط محور) با مهارت های اجتماعی (۵۲/۰=β) رابطه مثبت و با رفتارهای پرخطر (۴۲/۰-=β) رابطه منفی و معنادار دارد. تحلیل مسیرها نشان داد که مهارت های اجتماعی نقش میانجی در رابطه میان برنامه تربیت بدنی و کاهش رفتارهای پرخطر ایفا می کند. همچنین نتایج نشان داد که مدارسی که برنامه های تربیت بدنی باکیفیت (با تاکید بر جو تسلط، آموزش مهارت های زندگی، فعالیت های متنوع و مشارکت همه دانش آموزان) دارند، به طور معناداری از شاخص های مهارت های اجتماعی بالاتر و رفتارهای پرخطر پایین تر برخوردارند. این پژوهش پیشنهاد می کند که برنامه های تربیت بدنی مدارس با رویکرد «آموزش از طریق ورزش» بازطراحی شوند و به عنوان یک راهبرد کلیدی برای پیشگیری از آسیب های اجتماعی و ارتقای سلامت روانی-اجتماعی دانش آموزان در اولویت قرار گیرند.

کلیدواژه ها:

تربیت بدنی مدارس ، مهارت های اجتماعی ، رفتارهای پرخطر ، جو انگیزشی تسلط ، دانش آموزان ، آموزش از طریق ورزش ، سلامت روانی-اجتماعی