رویکرد آیکونولوژیک پانوفسکی در تحلیل نمادگرایی فرم طاقی محراب در قالی های دوره صفوی و مقایسه آن با محراب مساجد هم عصر

قالی های محرابی دوره صفوی، با بهره گیری از فرم طاقی و نقوشی چون قندیل، کتیبه های قرآنی و درختانی چون سرو، تجسم نمادین فضای مقدس و مفاهیم دینی- آیینی در فرهنگ ایرانی را نشان می دهند. با وجود مطالعات پیشین در نشانه شناسی و تحلیل هندسی قالی ها، تحلیل جامع نمادگرایی فرم طاقی با رویکرد آیکونولوژی پانوفسکی و مقایسه آن با محراب مساجد مغفول مانده است. این مورد، فهم پیوندهای فرمی و مفهومی میان قالی های محرابی و معماری مقدس صفوی را ناقص گذاشته است. هدف این پژوهش، تبیین نقش فرم طاقی در انتقال معانی دینی و کیهانی و بررسی ارتباط ساختاری و نمادین آن با محراب مساجد صفوی (مانند مسجد شیخ لطف الله و مسجد امام اصفهان) است. سوال محوری پژوهش این است: فرم طاقی در قالی های محرابی صفوی چگونه مفاهیم کیهانی و دینی را منتقل می کند و چه رابطه ای با محراب مساجد دوره صفوی دارد؟ این مطالعه با روش کیفی و رویکرد آیکونولوژی پانوفسکی انجام شده و داده ها از قالی های موزه ای، اسناد تاریخی و تحلیل های نشانه شناختی گردآوری شده اند. یافته ها نشان می دهند که قالی های محرابی صفوی و محراب مساجد صفوی با بهره گیری از نمادهای مشترک دینی و فرهنگی، به عنوان ابزاری چندلایه، هم هویت محلی را حفظ کرده و هم نفوذ معنوی و فرهنگی این دوره را در سطح جهانی گسترش داده است. همچنین قالی های محرابی، با قابلیت حمل، تجربه قدسی را دموکراتیزه (مردم سالاری) کرده و هویت شیعی را در بستر صفوی ترویج دادند. این پژوهش، با ارائه تحلیلی میان رشته ای، جایگاه قالی های محرابی را در فرهنگ بصری صفوی بازتعریف کرده و راه را برای مطالعات آیکونولوژیک در هنر ایرانی هموار می سازد.

کلیدواژه ها:

Mihrab Prayer Rugs ، Mosque Mihrabs ، Arch Form ، Panofsky’s Iconology ، Safavid Worldview ، Religious Symbolism ، قالی های محرابی ، محراب مساجد ، فرم طاقی ، آیکونولوژی پانوفسکی ، جهان بینی صفوی ، نمادگرایی دینی