بررسی استعاره های مفهومی «علم» و «عقل» در اشعار عرفانی علامه حسن زاده آملی

زبان شناسی شناختی شاخه ای از زبان شناسی است که استعاره مفهومی و طرح واره های تصویری در یکی از حوزه های مطالعاتی آن، یعنی معنی شناسی، شکل گرفته است. در استعاره مفهومی، نظام مفهومی و الگوهای استعاره سازی حائز اهمیت اند. این الگوها از حوزه هایی همچون تاریخ، اسطوره، دین، عرفان و در بیانی کلی تر، از فرهنگ گرفته می شوند؛ به عبارتی دیگر، در زبان شناسی شناختی، نقش استعاره به زیبایی آفرینی محدود نیست؛ بلکه ابزاری شناختی در نظر گرفته می شود که از طریق آن، یک حوزه مفهومی انتزاعی از طریق حوزه های مفهومی ملموس ادراک می شود؛ به این ترتیب، با بررسی استعاره های یک متن، می توان به روابط درون متنی و معنای دلخواه پدیدآورنده آن پی برد. آثار عرفانی در قالب شعر، زبانی رمزآلود دارند و مطالعه استعاره ها راهی برای رمزگشایی مفاهیم است. پژوهش پیش رو، بازنمایی استعاری دو مفهوم علم و عقل را در اشعار علامه حسن زاده آملی (ره) بررسی می کند. روش پژوهش، توصیفی- تحلیلی بوده و گردآوری داده ها به شیوه کتابخانه ای انجام شده است؛ به این ترتیب که کل دیوان اشعار این عالم شاعر، شامل بیش از ۵ هزار بیت، مطالعه شده است. ابیاتی که در آن ها مفاهیم علم و عقل به کاررفته، انتخاب و در چهارچوب نظریه لیکاف و جانسون (۲۰۰۳) تحلیل شده است. براساس نتایج، مفهوم علم در قالب استعاره های «علم نور است» و «علم آب است» بیشترین فراوانی را داشته؛ به هدایت گر و حیاتی­بودن این مفهوم تعبیر می شود. استعاره های عقل بیشتر با مفاهیم «هدایت گری»، «سودمندی» و «درماندگی» ارتباط داشته که نشان می دهد در نگاه شاعر، عقل مفهومی راه گشا، اما به تنهایی ناکارآمد است.

کلیدواژه ها:

عرفان عملی ، استعاره مفهومی ، علم ، عقل ، علامه حسن زاده آملی