تحلیل زمانی-مکانی پویایی های شهری در تهران با استفاده از داده های نور شب سنجنده VIIRS

داده های ماهواره ای نور شب، به ویژه محصولات سنجنده VIIRS، به عنوان شاخصی کارآمد برای پایش شهرنشینی و فعالیت های اقتصادی-اجتماعی در مقیاس های ملی و منطقه ای تثبیت شده اند. بااین حال، تحلیل پویایی های درون شهری با تفکیک بالا و در قالب واحدهای مدیریتی (مناطق شهرداری) همچنان شکافی پژوهشی محسوب می شود. پژوهش حاضر با هدف پرکردن این شکاف، الگوهای فضایی-زمانی روشنایی شبانه را در کلان شهر تهران طی یک دوره ۱۲ ساله (۲۰۱۴-۲۰۲۵) واکاوی می کند. برای این منظور، مجموعه زمانی ماهانه VIIRS در بستر Google Earth Engine پردازش و با آزمون ناپارامتری من-کندال، شیب تخمین زن سن، خوشه بندی سلسله مراتبی و آماره محلی Getis-Ord Gi* تحلیل شد. نتایج، ساختاری دوگانه را در پایتخت آشکار می سازد: هسته ای مرکزی با درخشندگی بالا و نرخ رشد پایین (مناطق ۶، ۷ و ۱۲) که معرف اشباع کالبدی است، در برابر پیرامونی پویا با رشد شتابان، به ویژه در غرب (منطقه ۲۲) و شمال (منطقه ۱). تمامی مناطق به استثنای منطقه ۱۹ (شیب ۰.۳۷-) روند افزایشی داشته اند و منطقه ۱ با شیب ۱.۶ بیشترین نرخ رشد را ثبت کرده است. الگوی کاهش یا ثبات نسبی درخشندگی در سال های ۲۰۲۰-۲۰۲۱ و جهش متعاقب آن با رویدادهای کوتاه مدتی مانند همه گیری کووید-۱۹ هم خوانی دارد. تحلیل نقاط داغ، مناطق ۶ و ۷ را به عنوان کانون های پایدار فعالیت شبانه و منطقه ۲۱ را به عنوان خوشه سرد (غلبه کاربری های صنعتی باز) شناسایی کرد. همچنین، همبستگی آماری بسیارضعیف میان تراکم جمعیت و میانگین درخشندگی و همبستگی معکوس میان کل جمعیت و روشنایی (۰.۳۲- = r) پدیده عدم تطابق فضایی را تایید و تمایز عملکردی مراکز تجاری-اداری از بافت های خوابگاهی را برجسته می کند. این یافته ها توانمندی داده های VIIRS را در پایش پویایی های کالبدی، شناسایی پهنه های روبه رشد یا دچار رکود، و ارزیابی پیامدهای زیست محیطی مانند آلودگی نوری را بیان کرده و توانایی ارائه اطلاعات کاربردی برای برنامه ریزی فضایی و مدیریت زیرساخت های کلان شهر تهران را فراهم خواهد آورد.

کلیدواژه ها:

نور شب ، سنجنده VIIRS ، تحلیل زمانی-مکانی ، پویایی درون شهری ، تهران