Evaluation of Quantitative and Qualitative Characteristics of Fenugreek (Trigonella foenum-graecum L.) under Different Vermicompost Treatments

مقدمه: امروزه دستیابی به کشاورزی پایدار مستلزم استفاده از نهاده هایی است که ضمن افزایش حاصلخیزی خاک و بهبود رشد گیاهان، آثار زیست محیطی نامطلوب را کاهش دهند. ورمی کمپوست به عنوان یکی از مهم ترین کودهای آلی، با بهبود ویژگی های فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک، نقش موثری در افزایش رشد و عملکرد گیاهان زراعی و دارویی ایفا می کند. شنبلیله (Trigonella foenum-graecum L.) از گیاهان دارویی ارزشمند است که به دلیل دارا بودن ترکیبات موثره، مصارف دارویی، غذایی و صنعتی فراوانی دارد. لذا، بررسی تاثیر منابع مختلف ورمی کمپوست بر ویژگی های رشدی، فیزیولوژیکی و عملکردی این گیاه می تواند در توسعه تولید پایدار آن موثر باشد. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی اثر انواع ورمی کمپوست های حاصل از بقایای آلی مختلف بر صفات کمی و کیفی گیاه دارویی شنبلیله انجام شد. مواد و روش­ها: این آزمایش به صورت گلدانی در سال ۱۳۹۹ در گلخانه روباز دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه گنبدکاووس اجرا گردید. آزمایش در قالب طرح کاملا تصادفی با ۱۳ تیمار و چهار تکرار انجام شد. تیمارهای مورد بررسی شامل خاک مزرعه بدون مصرف ورمی کمپوست (شاهد)، ورمی کمپوست کاه خالص، کود اسبی، کود گوسفندی، کود اسبی + کاه (۷۵:۲۵ و ۵۰:۵۰)، ۲۵ درصد کود مرغی + ۷۵ درصد کاه، کود گوسفندی + کاه (۷۵:۲۵ و ۵۰:۵۰)، کود گوسفندی + یونجه (۷۵:۲۵ و ۵۰:۵۰) و کود گاوی + برگ نخل (۲۵:۷۵ و ۵۰:۵۰) بودند. صفات مورد ارزیابی شامل ارتفاع گیاه، تعداد شاخه جانبی، شاخص سطح برگ، وزن خشک برگ، ساقه و ریشه، عملکرد بیولوژیک، تعداد روز تا گلدهی، محتوای نسبی آب برگ، کلروفیل a، کلروفیل b، کلروفیل کل و میزان فنل قبل و بعد از گلدهی بود. داده ها پس از جمع آوری با استفاده از روش های آماری مناسب تجزیه و میانگین ها مقایسه شدند. نتایج: نتایج تجزیه واریانس نشان داد که اثر تیمارهای مختلف ورمی کمپوست بر تمامی صفات مورد مطالعه در سطح احتمال یک درصد معنی دار بود. بیشترین وزن خشک برگ در تیمار ورمی کمپوست ۷۵ درصد کود گوسفندی + ۲۵ درصد یونجه، بیشترین وزن خشک ریشه در تیمار ۷۵ درصد کود گوسفندی + ۲۵ درصد کاه و بیشترین وزن خشک ساقه در تیمار ۲۵ درصد کود گاوی + ۷۵ درصد برگ نخل مشاهده شد. همچنین تیمار ۵۰ درصد کود گاوی + ۵۰ درصد برگ نخل بیشترین عملکرد بیولوژیک را ایجاد کرد، در حالی که بیشترین ارتفاع گیاه در تیمار ۷۵ درصد کود اسبی + ۲۵ درصد کاه به دست آمد. بیشترین مقدار کلروفیل a و کلروفیل کل قبل و بعد از گلدهی در تیمار ۷۵ درصد کود گوسفندی + ۲۵ درصد کاه مشاهده شد. بیشترین مقدار کلروفیل b قبل از گلدهی در تیمار ۵۰ درصد کود گوسفندی + ۵۰ درصد یونجه و پس از گلدهی در تیمار ۵۰ درصد کود گاوی + ۵۰ درصد برگ نخل ثبت گردید. همچنین بیشترین میزان ترکیبات فنلی قبل و بعد از گلدهی در تیمار ۲۵ درصد کود گاوی + ۷۵ درصد برگ نخل به دست آمد که بیانگر نقش این تیمار در افزایش ظرفیت آنتی اکسیدانی گیاه است. بیشترین شاخص سطح برگ قبل از گلدهی در تیمار ۷۵ درصد کود گوسفندی + ۲۵ درصد یونجه و پس از گلدهی در تیمار ۵۰ درصد کود گوسفندی + ۵۰ درصد یونجه مشاهده شد. بیشترین تعداد شاخه جانبی نیز در تیمار ورمی کمپوست کود گوسفندی حاصل شد. تعداد روز تا گلدهی در تیمار شاهد بیشتر از سایر تیمارها بود که نشان دهنده تسریع رشد و نمو گیاه در اثر مصرف ورمی کمپوست است. از سوی دیگر، بیشترین محتوای نسبی آب برگ در تیمار شاهد و کمترین مقدار آن در تیمار ۲۵ درصد کود گاوی + ۷۵ درصد برگ نخل مشاهده شد. نتیجه­گیری کلی: نتایج این پژوهش نشان داد که کاربرد ورمی کمپوست های حاصل از منابع مختلف آلی تاثیر قابل توجهی بر بهبود صفات رشدی، فیزیولوژیک و عملکردی گیاه دارویی شنبلیله دارد. در میان تیمارهای مورد بررسی، ورمی کمپوست های حاوی کود گوسفندی همراه با یونجه یا کاه و نیز ترکیب کود گاوی با برگ نخل، عملکرد مطلوب تری در افزایش رشد رویشی، تولید ماده خشک، محتوای کلروفیل و ترکیبات فنلی نشان دادند. به طور کلی، برتری معنی دار اغلب تیمارهای ورمی کمپوست نسبت به شاهد بیانگر ظرفیت بالای این کودهای آلی در بهبود رشد و کیفیت گیاه شنبلیله است. بنابراین، استفاده از ورمی کمپوست می تواند به عنوان راهکاری موثر در تولید پایدار و کاهش وابستگی به کودهای شیمیایی در کشت گیاهان دارویی مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

Phenolic compounds ، Leaf area index ، Biological yield ، Relative water content ، Photosynthetic pigments ، ترکیبات فنلی ، شاخص سطح برگ ، عملکرد بیولوژیکی ، محتوای نسبی آب ، رنگیزه های فتوسنتزی