پایش و تحلیل زمانی- مکانی تغییرات کیفیت منابع آب زیرزمینی (مطالعه موردی آبخوان بهاباد یزد)

امروزه یکی از مهم ترین مشکلات منابع آبی کشور کاهش کیفی منابع آب است. نیاز روزافزون آب منجر به بهره برداری بی رویه از آب زیرزمینی و افت مداوم سطح آب در آبخوان ها شده است و به تبع آن مشکلات زیست محیطی و ازجمله کیفیت آب زیرزمینی نیز در خطر قرار گرفته و روندی رو به نابودی را ایجاد نموده است. ازاین رو تحلیل روندهای زمانی و تغییرات مکانی کیفیت آب زیرزمینی نقش بسزایی در مدیریت پایدار منابع آب ایفا می کند. هدف پژوهش حاضر بررسی روند زمانی پارامترهای کیفی آب زیرزمینی با بهره گیری از آزمون من کندال و برآورد شیب سن و همچنین تحلیل تغییرات مکانی کیفیت آب زیرزمینی با استفاده از شاخص کیفیت منابع آب زیرزمینی (GQI) در آبخوان بهاباد می باشد. بدین منظور از پارامترهای کل جامدات محلول، کلر، سولفات، سدیم، کلسیم و منیزیم مربوط به ۹ چاه در دوره زمانی ۱۴۰۲-۱۳۸۱جهت بررسی روند زمانی و مکانی استفاده شد. نتایج این مطالعه نشان داد که کیفیت آب زیرزمینی در آبخوان بهاباد طی دوره زمانی ۱۳۸۱ تا ۱۴۰۲ در طبقه قابل قبول قرار دارد، اما روند کاهشی اندک اما معناداری در کیفیت مشاهده شد. بررسی توزیع مکانی پارامترهای کیفی حاکی از آن است که الگوی شوری و غلظت یون ها بیش از عوامل زمین شناختی طبیعی، تحت تاثیر فشارهای انسانی ازجمله برداشت بی رویه، افت سطح ایستابی و انتقال بین حوضه ای آب قرار دارد. تحلیل روند زمانی با استفاده از آزمون های آماری، ناهمگنی مکانی قابل ملاحظه ای را آشکار ساخت. پارامتر Mg² در تمام ایستگاه ها روند افزایشی معنادار داشت به طوری که مقدار شیب سن بین ۰۵/۰ تا ۲۳/۰ متغیر است، درحالی که Na و SO₄²⁻ در برخی چاه ها روند کاهشی یا بدون روند نشان دادند. TDS نیز عمدتا روندهای متفاوتی (اغلب کاهشی اما در یک ایستگاه افزایشی شدید) از خود بروز داد. همچنین مقایسه روش های درون یابی نشان داد که در شرایط نمونه برداری محدود و همبستگی مکانی ضعیف، روش های قطعی اغلب دقت پیش بینی بالاتری نسبت به روش های زمین آماری (کریجینگ و کریجینگ بیزین تجربی) ارائه کردند. در نهایت، با وجود کاهش اندک شاخص GQI (در بازه ای بین ۵/۰- تا ۱/۰+ درصد)، نقشه تغییرات آن نتوانست شدت محلی کاهش کیفیت به ویژه در پارامترهای تعیین کننده مانند TDS، Na⁺ و SO₄²⁻ را به طور کامل منعکس کند. این یافته بیانگر آن است که شاخص های ترکیبی مانند GQI می توانند اثرات متضاد روندهای پارامتری را تا حدی خنثی کرده و تصویری متعادل تر و واقع بینانه تر از وضعیت کلی کیفیت ارائه دهند. در انتها مشخص شد، تغییرپذیری مکانی آلاینده های مختلف و طیف گسترده پارامترهای اندازه گیری شده و همچنین توصیف کیفیت آب، امری دشوار است؛ بنابراین استفاده از شاخص ها می توانند شرایط کلی کیفیت آب را به طورخلاصه و قابل درک ارائه کند.

کلیدواژه ها:

انتقال آب ، بهاباد ، روند کیفیت ، سطح ایستابی ، شاخص کیفیت آب زیرزمینی