تحلیل تطبیقی مبانی معرفت شناختی تاویل در «جریان روایی» (با تکیه بر عیاشی) و «جریان کلامی» (با تکیه بر شیخ مفید)

تاویل قرآن کریم، به مثابه فرایند گذار از «ظهر» به «بطن»، در تاریخ تفکر امامیه همواره با یک دوگانگی روش شناختی بنیادین مواجه بوده است. واکاوی این تطور ضروری است، چرا که ریشه های بسیاری از منازعات هرمنوتیکی جهان اسلام در انشعابات معرفتی قرون اولیه نهفته است و شناخت آن برای درک کامل تاریخ کلام و تفسیر شیعی حیاتی است. این پژوهش با روی کردی تحلیلی-تطبیقی در دوره تکوین (قرون سوم و چهارم هجری)، به واکاوی مبانی معرفت شناختی دو جریان تاویل گرای امامیه می پردازد: «جریان روایی» (با محوریت عیاشی) و «جریان کلامی» (با محوریت شیخ مفید). مساله اصلی تبیین چرایی دست یابی این دو جریان، با وجود اشتراک در منبع (اهل بیت)، به روش شناسی های متمایز و گاه متعارض است؛ یافته ها نشان می دهد که برخلاف انگاره های رایج، این دو جریان در تقابل نیستند، بلکه نمایانگر «تداوم تطوری» در تفکر شیعی اند. «جریان روایی» با روی کردی نص محور، تاویل را فرایندی توقیفی و محدود به کشف بطن از طریق ماثورات می دانست که عقل در آن جایگاهی نداشت. در مقابل، «جریان کلامی» با اتخاذ «هرمنوتیک دفاعی» برای پاسخ به چالش های عصر، عقل را ابزاری ضروری برای تنزیه و دفع تعارضات ظاهری دانست و تاویل را به مثابه کنشی عقلانی-اصولی (تحت ضوابط عقلی و نقلی) بازتعریف کرد. این افتراق ریشه در تفاوت درک دو مکتب از «غایت تاویل» (کشف معنای باطنی در برابر دفاع از نظام اعتقادی) و «نسبت عقل و نقل» در متشابهات دارد. نوآوری این پژوهش، تلاقی دادن مطالعات هرمنوتیک، تاریخ تفسیر و کلام امامیه برای تبیین این دوگانگی روش شناختی است.

کلیدواژه ها:

تاویل کلامی ، تاویل روایی ، شیخ مفید ، عیاشی ، عقل گرایی ، نص گرایی