وجه الله از نگاه مفسران فریقین همراه با سیر تطور آراء

در قرآن مجید، واژه «وجه» برای خداوند حدود یازده مرتبه به کاررفته است، از آن­جایی که معنای این واژه، همواره محل اختلاف مذاهب مختلف اسلامی است؛ فقیهان، متکلمان، عرفا و فلاسفه هرکدام به نحوی آن ­را ترجمه و تفسیرکرده­اند، لذا عبارت «وجه الله» را می توان احتمالا از متشابهات قرآن دانست که نیاز به بررسی فراوانی دارد. پرسش اصلی این است ­که به راستی، حقیقت «وجه الله» چیست و برداشت دانشمندان فریقین از آن چگونه بوده است؟ این پژوهش به شیوه تحلیل محتوا انجام گرفته و نتایج نشان می­دهد که آراء تفسیری در شرح آیه دارای چهار رویکرد است: الف). رویکرد فقهی؛ که در آن از کاربردهای فقهی آیه، برای حل مسائل شرعی صحبت می­شود، مانند جواز نماز مسافر بر محمل یا توسعه جهت قبله در شرایط اضطرار یا فوت وقت. ب). رویکرد عقلی؛ به منظور جلوگیری از بروز اختلاف و حفظ وحدت مسلمین، جهت قبله در انجام فرایض و عبادات به سمت کعبه قرار گرفته است. ج). رویکرد عرفانی؛ قلب انسان را محل اشراق و تجلی صفات لایزال الهی دانسته و انسان را به عنوان خلیفه و وجه الله معرفی می­کند. د). رویکرد کلامی؛ امام معصوم (ع) به عنوان کامل ترین مصداق آیه معرفی می­شود که نشان دهنده حقانیت و ولایت ائمه اطهار و لزوم تبعیت از آن ها دارد. دیدگاه منتخب: وجه خدا در مکان و جهتی معین نیست تا به دلیل انحصار قبله در نمازهای واجب، تنها به آن سو استقبال شود. برای روکردن به وجه خدا همه جهات یکسان است و انسان با حسن فاعلی و نیت خالص به هر سو که روکند، همان سمت می تواند وجه الله باشد. البته مصداق کامل وجه الله را می­توان انسان کامل یا همان خلیفه الله دانست که در «امام معصوم» تبلور یافته است.

کلیدواژه ها:

آراء تفسیری ، رویکردها ، سیرتاریخی ، فریقین ، قرآن ، وجه الله