واکاوی الگوی اخلاق اطلاعاتی کاربرمحور در تفاسیر روایی امامیه: مطالعه موردی آیه ۳۶ سوره اسراء

در عصر غلبه «اختلالات اطلاعاتی» و دشواری تمییز حقیقت در زیست بوم دیجیتال، بازخوانی متون دینی با رویکردی کاربردی برای استخراج مدل های هنجاری ضرورت یافته است. پژوهش حاضر با هدف تبیین دلالت های معنایی آیه ۳۶ سوره اسراء در تفاسیر روایی امامیه و استخراج الگوی راهبردی «اخلاق اطلاعاتی کاربرمحور» انجام شده است. این پژوهش از نظر ماهیت، کیفی است و با روش «تحلیل محتوای استقرایی» انجام شده است. پیکره متنی پژوهش شامل کلیه روایات تفسیری ذیل آیه مذکور در چهار منبع شاخص (قمی، عیاشی، نورالثقلین و البرهان) است که با روش نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند. داده ها پس از استخراج، طی فرایند «کدگذاری سه مرحله ای» (باز، محوری و انتخابی) تجزیه وتحلیل شدند تا شبکه معنایی و مضامین اصلی شناسایی شوند. تحلیل روایات نشان می دهد که در چهارچوب تفسیری اهل بیت (ع)، دال مرکزی «قفو» دارای توسعه معنایی است و از «مسوولیت گفتاری» (مانند بهتان) به «مسوولیت مصرف رسانه ای» بسط یافته است. یافته ها حاکی از آن است که مسوولیت قوای ادراکی (سمع و بصر) در این روایات، به مثابه سازوکار های «دروازه بانی شخصی» عمل می کنند که کاربر را ملزم به «پالایش پیش دستانه» ورودی های اطلاعاتی می کند. هم چنین، مسوولیت «فواد» با مفهوم «ولایت» گره خورده است که به عنوان «لنگرگاه معرفتی» و شاخص اعتبارسنجی برای تشخیص حق از باطل در شرایط فتنه اطلاعاتی عمل می کند. بر اساس یافته های پژوهش، الگوی اخلاق اطلاعاتی مستخرج از روایات بر سه اصل راهبردی استوار است: ۱. «بهداشت اطلاعات» (پرهیز از محیط های آلوده)، ۲. «اعتبارسنجی» (توقف در برابر محتوای فاقد حجت)، و ۳. «مرجعیت سنجی ولایی». این مدل نشان می دهد که سواد رسانه ای در آموزه های شیعی، فراتر از مهارت های فنی، بر پایه های معرفتی و «عاملیت اخلاقی» در مدیریت ورودی های شناختی بنا شده است.

کلیدواژه ها:

اخلاق اطلاعاتی ، آیه ۳۶ سوره اسراء ، تفسیر روایی امامیه ، دروازه بانی شخصی ، سواد رسانه ای ، مسوولیت معرفتی