بازخوانی مصحف امام علی (ع) در پرتو نظریه توقیف حکیمانه؛ تحلیلی روایی و تاریخی

مساله توقیفی بودن ساختار قرآن کریم در میان مسلمانان همواره جایگاه ویژه ای داشته است و بسیاری از علمای فریقین بدان تاکید کرده اند. از سوی دیگر، گزارش های تاریخی حاکی از آن است که امیرالمومنین علی (ع) پس از رحلت پیامبر (ص)، اقدام به گردآوری مصحفی کرد که بنا بر برخی روایات، بر اساس ترتیب نزول آیات و سور تنظیم شده بود. این ادعا به ظاهر با باور به توقیفی بودن چینش سوره ها در مصحف رسمی تعارض دارد .پژوهش حاضر با روش تحلیلی-انتقادی، به واکاوی روایات و گزارش های تاریخی مربوط  به مصحف منسوب به امام علی (ع) پرداخته است. ضمن پالایش و حذف روایات تکراری یا فاقد اعتبار کافی، تحلیل نهایی نشان می دهد که نظریه «توقیف حکیمانه» قول منتخب پژوهش حاضر است. دیدگاه «توقیف حکیمانه» معتقد است که نظم قرآن نتیجه هدایت تدریجی وحی و حکمت الهی است، نه صرفا توقیف لفظی یا اجتهاد صرف صحابه. نتیجه نهایی پژوهش نشان می دهد که فرضیه های توقیفی مطلق یا اجتهادی صرف ترتیب، هر دو به دلایل روایی، تاریخی و عقلی ناکامل اند و بهترین تحلیل علمی مربوط به نظریه های جامعیت محتوایی مصحف علی (ع) و توقیف حکیمانه است که ضمن حفظ قداست و انسجام قرآن، اختلاف های تاریخی را به نحو عقلانی توضیح می دهند و راه گشای تحقیقات آتی در این حوزه خواهندبود. در نتیجه، تضاد ادعایی میان مصحف امام علی (ع) و مصحف رسمی مسلمانان، قابل رفع است و چنین مصحفی نه در تعارض با توقیفی بودن ساختار قرآن، بلکه در راستای تبیین، آموزش و حفظ بعد تفسیری آن قابل تحلیل است.

کلیدواژه ها:

مصحف امام علی (ع) ، توقیفی بودن ساختار قرآن ، ترتیب نزولی ، نظریه توقیف حکیمانه ، رویکرد تحلیلی-انتقادی