نشانه شناسی تطبیقی نقش مایه های حیوانی در دست بافت ها و پوشاک ایل بختیاری با سفالینه های پیش از تاریخ جنوب غرب ایران

نقش مایه های حیوانی در دست بافته های ایل بختیاری (با تاکید بر قلمرو بختیاری نشین استان خوزستان: ایذه، باغملک، مسجدسلیمان، لالی، اندیکا، دزپارت، هفتکل و رامهرمز) بازتابی از باورهای دیرپای معیشتی، نمادهای حمایتی و پیوند هویتی این قوم با تمدن های کهن جنوب غرب ایران است. پژوهش حاضر با هدف پاسخ به این پرسش انجام شد که آیا میان این نقش مایه ها در دست بافته های معاصر بختیاری با آثار شاخص تاریخی – شامل سفالینه های پیش از تاریخ شوش (دوره های شوش اول و دوم)، آجرهای لعابی چغازنبیل (دوران ایلامی میانه، ۱۲۵۰ پیش از میلاد)، نقش برجسته های هخامنشی در تخت جمشید و نقش رستم، و کتیبه های شاهی (کوروش بزرگ در پاسارگاد، داریوش در تخت جمشید) – افزون بر شباهت های شکلی، پیوندهای معناداری در سطح کارکرد نمادین و لایه های معنایی وجود دارد یا خیر. این مطالعه با رویکرد تلفیقی از نشانه شناسی (الگوی سه وجهی پیرس و مفهوم اسطوره ی بارت) و باستان شناسی مردم شناختی انجام شد. داده ها از دو مسیر گردآوری شدند: (۱) مطالعات میدانی در هشت شهرستان بختیاری نشین خوزستان شامل مصاحبه ی عمیق با ۲۵ بافنده ی بختیاری (۱۷ زن و ۸ مرد) با میانگین سنی ۶۰ سال و میانگین تجربه ی بافت ۳۵ سال، و (۲) مطالعات کتابخانه ای شامل بررسی ۱۳۲ قطعه سفال منقوش از شوش، مستندات تصویری از آجرهای چغازنبیل، بازخوانی نقش برجسته های هخامنشی و کتیبه های شاهی. یافته ها نشان داد شش نقش مایه ی اصلی (بز کوهی، پرنده، مار، ماهی، طاووس و «خروس تی») در هر دو گروه آثار مشترک هستند. بز کوهی در دست بافته های بختیاری نه تنها با نمونه ی سفال شوش، بلکه مستقیما با بز کوهی بال دار بر آجرهای چغازنبیل (نماد ایزدبانو پینیکیر، حامی باروری و محافظ شاه) و نقش بز کوهی در نقش برجسته های هخامنشی (به عنوان نماد فره ایزدی و حمایت سلطنتی) پیوند معنایی دارد؛ بافندگان کهنسال این نقش را با نام «کل ایزدی» می شناسند. «خروس تی» (تاج خروس) که برای نخستین بار در این پژوهش به صورت نظام مند تحلیل می شود، پیش نمونه ی خود را در سفال شانه ای جوی (هزاره ی چهارم پ.م)، تاج مرغان مقدس در آجرهای چغازنبیل و نقوش شانه ای لباس مادها در تخت جمشید دارد و کارکرد آن از «دفع آفت» در دوران باستان تا «طلسم چشم زخم» در فرهنگ بختیاری امروز – برخلاف بسیاری از نقوش دیگر – تقریبا بدون تغییر تداوم یافته است. همچنین «دگردیسی معنایی» در نقش طاووس (از نماد جاودانگی ایلامی به نماد بهشت اسلامی) مشاهده شد. نتیجه آنکه دست بافته های بختیاری در قلمرو خوزستان – به دور از هرگونه آمیختگی با سایر اقوام – یکی از حلقه های مفقوده ی زنجیره ی تداوم نظام نشانه ای بصری از تمدن شوش، ایلام و هخامنشی تا امروز در جنوب غرب ایران است. این پژوهش بر ضرورت ثبت دانش بومی نقوش پیش از فراموشی و حفاظت از این میراث فرهنگی ناملموس به عنوان پلی زنده به هویت ملی ایران تاکید دارد.

کلیدواژه ها:

نقش مایه های حیوانی ، دست بافته ، پوشاک بختیاری ، ایل بختیاری (خوزستان) ، سفال شوش ، چغازنبیل ، هخامنشی ، کوروش بزرگ ، نشانه شناسی تطبیقی ، خروس تی