منطق تصور و اقسام قضایا در زبده الاسرار نوشته اثیر الدین ابهری

کتاب زبده الاسرار نوشته اثیرالدین ابهری شامل منطق، طبیعیات و الهیات، و بنا به شواهد موجود، نخستین کتاب حکمی او و دارای حجم متوسط است. بنا به ارجاعاتی که ابهری در رساله مختصر خود، هدایه الحکمه، برای تفصیل بیشتر به زبده الاسرار می دهد، آشکار می شود که این کتاب حتی پیش از آن رساله نوشته شده است. در این مقاله، با بررسی بخش های نخستین منطق زبده الاسرار برخی از نکات برجسته و نوآوری های این کتاب را نشان می دهم. ابهری در این بخش «مرکب تقییدی» در برابر «مرکب خبری» را برای نخستین بار در تاریخ منطق در جهان اسلام تعریف و در آثار بعدی خود با کاربرد مکرر این دو مفهوم آن را در منطق و فلسفه اسلامی تثبیت می کند. او در این کتاب بر قضیه ذهنیه تاکید می کند، ولی در آثار بعدی خود گاه قضیه حقیقیه و گاه قضیه خارجیه را در جایگاه برتر می نشاند. در موجهات، او مطلقه متوسطه و ممکنه متوسطه را برای نخستین بار در تاریخ منطق طرح می کند و برخلاف پیشینیان، نشان می دهد که عکس مستوی قضایای ضروریه و دائمه برابر است با «مطلقه متوسطه»، نه چنانکه ابن سینا گمان می کرد «مطلقه عامه»، یا چنانکه فخر رازی می پنداشت «ممکنه عامه».

کلیدواژه ها:

زبده الاسرار ، هدایه الحکمه ، صاحب بصائر ، فخر رازی ، زین الدین کشی