پایش تولیدات علمی رابط کاربر مبتنی بر پایگاه استنادی اسکوپوس: مقایسه جهان و ایران

چکیدههدف: در عصر دیجیتال، کتابخانه های دیجیتالی به عنوان زیرساخت های بنیادین علمی و آموزشی، نقشی کلیدی در گسترش پژوهش و دسترس پذیری دانش دارند. نقطه کانونی این سامانه ها «رابط کاربری» است که به مثابه پلی میان کاربر و سامانه، کیفیت تعامل و تجربه کاربری را تعیین می کند. پژوهش ها نشان داده اند طراحی رابط های کاربری کارآمد و منطبق با اصول تعامل انسان و کامپیوتر، در افزایش بهره وری و رضایت کاربران نقش مهمی دارد. با وجود اهمیت این حوزه، تاکنون پایش نظام مند تولیدات علمی مرتبط با «رابط کاربر کتابخانه دیجیتالی» در سطح جهانی و به ویژه در ایران انجام نشده است. این پژوهش با هدف پایش و مقایسه روند تولیدات علمی حوزه رابط کاربر کتابخانه دیجیتالی در جهان و ایران، بر اساس داده های پایگاه استنادی اسکپوس انجام شد. تمرکز اصلی بر شناسایی مراکز علمی و نویسندگان برتر، تحلیل پراکنش زمانی و مکانی و بررسی شبکه همکاری علمی بود.روش شناسی: پژوهش حاضر از نوع کاربردی و با رویکرد علم سنجی انجام شده است. جامعه آماری شامل تمام تولیدات علمی نمایه شده در اسکپوس از آغاز نمایه سازی (۱۹۵۴) تا ۱۰ جولای ۲۰۲۵ بود. جست وجو با کلیدواژه های مرتبط در عنوان، چکیده و کلیدواژه ها انجام و پس از حذف موارد تکراری، ۳۴۸۶ رکورد علمی به دست آمد. داده ها در اکسل استاندارد و با روش های آمار توصیفی (فراوانی، درصد و نمودار) تحلیل شدند. برای ترسیم نقشه هم نویسندگی از بسته نرم افزاری Bibliometrix در محیط R استفاده گردید. به دلیل سرشماری کل جامعه، نمونه گیری انجام نشد.یافته ها: نتایج نشان داد روند جهانی تولیدات علمی در حوزه رابط کاربر کتابخانه دیجیتالی طی دهه های اخیر رشد پیوسته ای داشته و در سطحی پایدار (۸۰ تا ۱۰۰ مقاله در سال) تثبیت شده است. در مقابل، تولیدات ایران بسیار محدود بوده و در بهترین حالت سه مقاله در سال ثبت شده است؛ امری که شکاف کمی و کیفی میان ایران و جریان های جهانی را آشکار می سازد. از نظر مراکز علمی، دانشگاه وایکاتو (نیوزیلند) با ۶۲ رکورد در رتبه نخست، و پس از آن کارنگی ملون (۵۱)، مریلند (۴۱) و نانیانگ سنگاپور (۳۵) قرار دارند. حضور گسترده دانشگاه های ایالات متحده مانند ایلی نوی، ویرجینیا، تگزاس، استنفورد و برکلی بیانگر قدرت علمی این کشور در تعامل انسان و کامپیوتر است. در ایران، دانشگاه شیراز (۵ رکورد) و دانشگاه تهران (۴ رکورد) بیشترین تولید را داشتند و مراکزی مانند دانشگاه قم و دانشگاه آزاد اسلامی سهم اندکی دارند. از نظر نویسندگان، بینبریج و ویتن (دانشگاه وایکاتو)، فاکس و کریستل (ایالات متحده) و بوکانان (استرالیا) پرکارترین پژوهشگران جهانی اند. در ایران، نوروزی با ۶ اثر در رتبه نخست و عباسپور، میرزابیگی و رهروانی با ۵ اثر در رتبه های بعد قرار دارند. تحلیل شبکه هم نویسندگی نشان داد همکاری های جهانی عمدتا حول چند هسته فعال مانند گروه وایکاتو و مراکز ایالات متحده متمرکز است، در حالی که همکاری علمی پژوهشگران ایرانی ضعیف و پراکنده است.نتیجه گیری: پژوهش حاضر فاصله چشمگیر ایران و جهان را در تولیدات علمی حوزه رابط کاربر کتابخانه دیجیتالی نشان داد. دانشگاه های معتبر جهانی جایگاه علمی تثبیت شده ای دارند، در حالی که ایران سهم اندکی در تولید، همکاری علمی و انتشار بین المللی دارد. برای کاهش این شکاف، راهبردهایی چون تمرکز پژوهشی هدفمند در حوزه های با ظرفیت بالای نمایه سازی، گسترش همکاری بین المللی با دانشگاه های پیشرو مانند وایکاتو و نانیانگ، حمایت از نشر بین المللی از طریق آموزش و تامین بودجه و ایجاد نظام پایش و رتبه بندی ملی بر پایه شاخص های اسکپوس پیشنهاد می شود. نتایج می تواند در برنامه ریزی مبتنی بر شواهد به سیاست گذاران، مدیران علمی و طراحان سامانه های اطلاعاتی کمک کرده و مسیر رشد علمی کشور را در حوزه تعامل انسان و کامپیوتر تسهیل کند.واژگان کلیدی: علم سنجی، رابط کاربری، کتابخانه دیجیتالی، تجربه کاربری، تحلیل کتاب سنجی، تحلیل روند پژوهش، پایگاه داده اسکوپوس، تعامل انسان و کامپیوتر، طراحی رابط کاربری.

کلیدواژه ها:

علم سنجی ، رابط کاربری ، کتابخانه دیجیتالی ، تجربه کاربری ، تحلیل کتاب سنجی ، تحلیل روند پژوهش ، پایگاه داده اسکوپوس ، تعامل انسان و کامپیوتر ، طراحی رابط کاربری