ارزیابی چندمعیاره شاخص های تاب آوری لرزه ای در مسکن آپارتمانی شهری مشهد؛ بررسی ده نمونه موردی

زمینه و هدف در راستای تقویت تاب آوری لرزه ای، شناسایی دقیق و جامع مولفه های موثر بر آسیب پذیری و تعیین کمی میزان تاثیر هر متغیر به صورت یکپارچه و سیستماتیک، اساسی ترین و راهبردی ترین رویکرد محسوب می شود. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی میزان تاب آوری لرزه ای، از طریق به کارگیری روش های تحلیل چندمعیاره، با در نظر گرفتن ابعاد گوناگون شامل مولفه های کالبدی، زیرساختی، اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی انجام شده است. این رویکرد جامع، امکان شناسایی نقاط ضعف و قوت در هریک از این حوزه ها را فراهم آورده و بستری مناسب برای تدوین برنامه های مداخله ای اثربخش با هدف ارتقای تاب آوری در برابر زلزله ایجاد می نماید. روش این پژوهش، رویکردی سیستماتیک دارد. در گام نخست، شاخص های تاثیرگذار بر تاب آوری از طریق بررسی جامع ادبیات موضوع استخراج و متغیرهای موثر بر هریک از شاخص ها شناسایی گردید. سپس با بهره گیری از تکنیک تحلیل مولفه های اصلی (PCA) و فرآیند پردازش داده ها، عوامل اصلی و کلیدی تعیین شد. در ادامه، با انتخاب ده آپارتمان مسکونی در نقاط مختلف شهر مشهد، وضعیت تاب آوری این ساختمان ها طی یک فرآیند ارزیابی چندمعیاره و به روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP)، مورد بررسی قرار گرفت. درنهایت، شاخص تاب آوری لرزه ای یکپارچه، به عنوان معیاری جامع برای ارزیابی تاب آوری کلی ساختمان ها، از طریق جمع مقادیر وزنی شاخص های استانداردشده، محاسبه گردید. این شاخص، امکان مقایسه و رتبه بندی ساختمان ها براساس میزان تاب آوری آن ها در برابر زلزله را فراهم می سازد. یافته ها نتایج تحلیل مولفه اصلی همبستگی های مهمی را بین متغیرهای موردبررسی و تاب آوری لرزه ای نشان می دهد. در میان مولفه های اصلی، مولفه کالبدی بیشترین تاثیر را بر میزان تاب آوری لرزه ای دارد. همچنین با در نظر گرفتن ارتباط بین پارامترها و شاخص های تاب آوری، کیفیت مسکن با بار عاملی ۰/۹۹۶ بیشترین نقش را در تامین تاب آوری لرزه ای آپارتمان های مسکونی شهر مشهد دارد. نتیجه گیری این پژوهش با ارائه یک چارچوب جامع برای سنجش تاب آوری، نه تنها آسیب پذیری های موجود را شناسایی می کند، بلکه پیش نیازی ضروری برای طراحی و اجرای اقدامات پیشگیرانه هدفمند و کارآمد است. این اقدامات، با در نظر گرفتن الگوهای فضایی آسیب پذیری شناسایی شده، به عنوان بخشی از یک رویکرد تاب آور می توانند به طور موثری از خسارات ناشی از زلزله بکاهند. بااین حال، تحقق کامل اهداف این پژوهش مستلزم تکرار آن در سایر نقاط کشور و در سطح ملی است تا بتوان تصویری جامع از وضعیت تاب آوری لرزه ای در سطح کلان به دست آورد و براساس آن، برنامه ریزی های دقیق تری انجام داد.

کلیدواژه ها:

Built environment ، Seismic resilience ، Residential land use ، Multicriteria assessment ، Analytic hierarchy process ، محیط ساخته شده ، تاب آوری لرزه ای ، کاربری مسکونی ، ارزیابی چندمعیاره ، فرآیند تحلیل سلسله مراتبی