بررسی اثر سرریز نوسانات بازار سهام، ارز و سکه بر ناآرامی اجتماعی در ایران: رهیافتی از الگوی TVP-QVAR

چکیده گسترده معرفی:ارائه یک تعریف دقیق کمی و کیفی از بحران دشوار است و معمولا پژوهشگران نیز بر نشانه های بحران تکیه می کنند. بحران های اجتماعی خطرهایی هستند که تعادل، امنیت و سلامت اجتماعی را بطور جدی تهدید می نمایند. بحران ها هم ماهیت و هم منشا اجتماعی دارند و می توانند بصورت ناآرامی های اجتماعی، فشارهای برهم زننده سیاسی، شورش ها و اعتصاب جهت درخواست های اقتصادی ظاهر شوند. ناآرامی اجتماعی به نارضایتی عمومی و شیوه های رفتار نامتعارف و گاه خشونت آمیز افراد در جامعه اشاره دارد. ناآرامی های اجتماعی در دهه های اخیر بصورت گسترده در اکثر کشورها از جمله ایران نمود پیدا کرده است که دلایل و عوامل ایجاد این ناآرامی ها نیز متفاوت از یکدیگر بوده است. مطالعات نظری و تجربی گسترده ای جهت بررسی روابط بین عوامل اقتصادی و بروز ناآرامی های اجتماعی صورت گرفته است. عوامل اقتصادی همچون نابرابری، بیکاری،تورم و فقر که نتیجه بکارگیری سیاست های اقتصادی متفاوت بوده اند خود نارضایتی عمومی و به دنبال آن بی ثباتی اقتصاد کلان را همراه داشته اند که در نهایت به ناآرامی های اجتماعی ختم می شوند. در تئوری های اقتصادی از سرمایه گذاری به عنوان موتور محرک رشد اقتصادی یاد می شود. بر همین اساس بررسی موضوع سرمایه گذاری و همچنین عوامل تاثیرگذار بر آن از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در بین تمامی متغیرهای اثرگذار بر سرمایه گذاری می توان از نرخ ارز، طلا و سهام به عنوان متغیرهای مهم و بنیادی نام برد. با توجه به ارتباط دو سویه و منفی که بین سرمایه گذاری و ناآرامی اجتماعی برقرار است و همچنین اثر عوامل مذکور بر سرمایه گذاری، بررسی اثر نوسان در بازارهای ارز، طلا و سهام بر ناآرامی اجتماعی توجیه پذیر خواهد بود. لذا، مطالعه حاضر در نظر دارد اثر سرریز نوسانات بازارهای طلا، ارز و سهام را بر ناآرامی های اجتماعی از تاریخ ۰۱/۱۰/۱۳۷۸ تا ۱۰/۰۴/۱۳۹۸ بررسی نماید. متدولوژی:در این مطالعه از روش TVP-QVAR اتصال-فرکانس که توسط (Chatziantoniou, Gabauer & Gupta, ۲۰۲۱)[۱] ارائه شده، استفاده شده است. به منظور محاسبه همه مقادیر ارتباطی ابتدا معادله QVAR(P) زیر برآورد می­شود: که در آن  و  بردارهای درونزای  بعدی هستند.  بین  صفر تا یک بوده و بیانگر چندک مورد نظر است. همچنین p طول وقفه مدل QVAR را مشخص می­کند.  بیانگر بردار میانگین شرطی و  ماتریس ضرایب است. در نهایت  نیز بیانگر جزء اخلال است.متعاقبا، تجزیه واریانس پیش بینی خطاهای عمومی (GFEVD)[۲]، که جزء مهمی در رویکرد ارتباط محسوب می­شود محاسبه شده است. تجزیه واریانس پیش بینی خطاهای عمومی می­تواند به این صورت تفسیر شود که بیانگر اثر شوک در سری j بر متغیر i در قالب واریانس خطای پیش بینی بوده و به صورت زیر محاسبه می­شود:                                                                  در معادلات فوق  بیانگر سهم سری j در واریانس خطای پیش­بینی سری i در افق H است.با توجه به معادله (۳) خالص ارتباط دو به دوی متغیرها از عبارت زیر حاصل خواهد شد:  اگر  به معنای آن است که سری j اثر بیشتری بر سری i دارد و بالعکس.اثر کل هر متغیر به متغیرهای دیگر از رابطه زیر بدست می­آید:                                           اثر کل هر متغیر از متغیرهای دیگر از رابطه زیر بدست می­آید:                                     با توجه به معادلات (۵) و (۶) اثر خالص هر متغیر بر سایر متغیرها از رابطه زیر به دست خواهد آمد:                                همانطورکه مشخص است اگر  باشد سری i اثر خالص بر سایر متغیرها داشته و انتقال دهنده خالص شوک است.حال با استفاده از رابطه زیر می­توان شاخص ارتباط کل متغیرها را محاسبه کرد:       این شاخص نشان دهنده اثر متوسط شوک یک سری بر دیگر سری­ها است و هرچه بیشتر باشد ریسک بازار بیشتر است و بالعکس. یافته­ها:ارتباط و اثر بین متغیرهای مورد استفاده در مطالعه نشان می­دهد که در کوتاه مدت ناآرامی اجتماعی معادل ۲۱/۱۳ درصد از بازار سرمایه، ارز و سکه اثر پذیرفته است. همچنین، به طور متوسط در کوتاه مدت ناآرامی اجتماعی ۲۳/۵ درصد از بازار سرمایه، ۴۵/۸ درصد از بازار سکه و ۸۴/۸ درصد از بازار ارز تاثیر پذیرفته است. درمیان مدت ناآرامی اجتماعی به میزان ۲/۱ درصد از بازار سرمایه، ۸۹/۳ درصد از بازار سکه و ۲۲/۴ درصد از بازار ارز اثر پذیرفته است که در مقایسه با کوتاه مدت میزان اثرگذاری این سه بازار بر ناآرامی اجتماعی کاهش یافته است.در بلندمدت میزان اثر پذیری ناآرامی اجتماعی از سه بازار افزایش یافته و از میزان آن در کوتاه مدت گذشته است. همچنین، اثر پذیری آن از بازار سرمایه ۹۲/۱۳ درصد، از بازار سکه ۶۴/۱ درصد و از بازار ارز ۵۴/۵ درصد بوده است که نسبت به میان مدت افزایش چشمگیری را نشان می­دهد. در نمودار ۱ مجموع ارتباط بین متغیرها در طول زمان به صورت کوتاه مدت (قرمز)، میان مدت (سبز)، بلند مدت (آبی) و اثر کل (سیاه) نشان داده شده است. همانطورکه مشاهده می­شود از ابتدای دوره تا سال ۲۰۱۸ ارتباط کوتاه مدت غالب بوده است. در سال ۲۰۱۸ و با خروج آمریکا از برجام ارتباط بلند مدت بین متغیرهای مدل افزایش یافته است. با این حال در بازه زمانی پس از شوک وارد شده همچنان قابل مشاهده است که ارتباط کوتاه مدت برقرار بوده است. نمودار ۱. روند شاخص ارتباط کل در کوتاه مدت، میان مدت، بلند مدت و کل.ماخذ: یافته­های پژوهشFigure ۱. The Trend of Total Relationship index in Short term, Medium term, Long term and Total.Source:Research Findingsنتیجه:در سالهای اخیر بروز برخی ناآرامی­های اجتماعی موجب شده است این سوال به وجود بیاید که این تحولات از بعد اقتصادی تحت تاثیر چه متغیرهایی قرار دارد. با توجه به اینکه اقتصاد ایران تقریبا در ۵۰ سال گذشته با تورم مزمن و نزدیک به ۲۰ درصد مواجه بوده انتظار بر آن است که افراد برای حفظ ارزش ریال را به دارایی دیگری تبدیل کنند، کما اینکه این اتفاق نیز افتاده است و به دنبال وجود انتظارات تورمی، همواره افراد در پی حفظ ارزش دارایی خود در قبال کاهش ارزش ریال در بازارهای مختلف از جمله بازار طلا، ارز و سهام فعالیت می کنند. موضوع دیگر نااطمینانی یا به عبارت دیگر عدم ثبات است که به دنبال انتظارات تورمی بروز کرده و اقتصاد ایران را بالاخص در بعد اقتصاد کلان دچار نوسان نموده است. بازار دارایی های مختلف نیز متاثر از این نااطمینانی دچار نوسان می شوند. از این روی، انتظار می­رود افزایش نوسان و نااطمینانی در بازار سایر دارایی­ها به دلیل افزایش احتمال زیان امکان بروز ناآرامی اجتماعی را فراهم آورد. نتایج به دست آمده نشان دهنده آن است که در بازه زمانی مورد بررسی نوسان شاخص بورس اثرات بلندمدتی بر شاخص ناآرامی داشته است. همچنین، اثر نوسان شاخص بورس از نوسان سایر بازارها شدیدتر نیز بوده است. همچنین، هرچند در کوتاه مدت اثر هر سه بازار بر شاخص ناآرامی اجتماعی تقریبا برابر بوده اما در میان مدت و بلند مدت اثر نوسان شاخص بورس اثر بیشتری داشته است.با توجه به نتایج حاصل شده می­توان توصیه سیاستی به شرح زیر برای سیاستگذار داد:با توجه به اینکه اثر بازار بورس در بازه زمانی مورد بررسی بلند مدت بوده و ماندگاری بیشتری دارد، سیاستگذار باید توجه ویژه­ای به کاهش نوسان در این بازار داشته باشد. هرچند نوسانات بازارهای سکه و ارز نیز بر ناآرامی اجتماعی اثرگذارند اما این اثرگذاری در کوتاه مدت از بین خواهد رفت. لذا، در اولویت بندی بازارها جهت اعمال کنترل باید به این موضوع توجه داشت. [۱] Chatziantoniou et al. (۲۰۲۱)    [۲] Generalized Forecast Error Variance Decomposition

کلیدواژه ها:

ناآرامی اجتماعی ، نوسان ، بازار سهام ، بازار ارز ، بازار سکه