حکمرانی داده محور و عدالت فضایی در شهرهای هوشمند: چالش های حریم خصوصی، مشارکت شهروندی و دموکراسی دیجیتال

گسترش زیرساخت های دیجیتال در شهرها، چالش هایی درباره مالکیت داده، حریم خصوصی و دموکراسی دیجیتال ایجاد کرده است، اما بیشتر پژوهش ها بر شهرهای توسعه یافته متمرکزند. شهر قدس (قلعه حسن خان سابق) که از چهار روستا شکل گرفته و اکنون ۴۸٪ جمعیت آن در بافت فرسوده و سکونتگاه های غیررسمی زندگی می کنند، بستر مناسبی برای مطالعه این چالش هاست. پژوهش حاضر با رویکرد کیفی (تحلیل اسنادی و مطالعه موردی) به سه پرسش پاسخ می دهد: موانع مشارکت دیجیتال حاشیه نشینان، تاثیر خدمات پلتفرمی بر نابرابری فضایی، و طراحی چارچوب حکمرانی داده محور با رویکرد عدالت فضایی. یافته ها نشان می دهد ساکنان قلعه حسن خان و شهرک عزیزی با «شکاف سه گانه دیجیتال» (دسترسی، مهارت، انگیزه) مواجه اند و تصمیم گیری های داده محور، مشارکت آن ها را به شکل ظاهری (Tokenism) محدود می کند. استقرار مرکز توزیع دیجی کالا در محله کلهر به جای کاهش نابرابری، تمرکز خدمات را در مناطق خاصی تقویت کرده است. تجارب جهانی (از نوسانتارا تا سئول) نشان می دهد که بدون چارچوب های شفاف حاکمیتی، شهرهای هوشمند به نظارت پان اپتیکی و تمرکز قدرت دامن می زنند. نتایج تاکید می کند تحقق عدالت فضایی در حکمرانی داده محور نیازمند گذار از «دسترسی صرف» به «توانمندسازی رویه ای» و از «مشارکت نمایشی» به «مالکیت جمعی بر داده» است. پیشنهاد می شود شهرداری قدس با الهام از مدل «اتاق پایلوت همسفری داده محور شهروند-رانده» و تقویت کانال های چندگانه مشارکت، گام های نخستین را در جهت حکمرانی عادلانه داده بردارد.

کلیدواژه ها:

حکمرانی داده محور ، عدالت فضایی ، شهر قدس ، مشارکت شهروندی ، دموکراسی دیجیتال ، شکاف دیجیتال