بازآفرینی منظر–محور در بافت های تاریخی-فرسوده سنندج: مدلی برای پیوند سرمایه اجتماعی، هویت فرهنگی و اقتصاد خلاق

بافت های تاریخی-فرسوده شهر سنندج، با وجود دارا بودن سرمایه های ارزشمند معماری بومی، نشانه های هویتی و ساختارهای اجتماعی غنی، در دهه های اخیر با چالش هایی نظیر فرسودگی کالبدی، کاهش تعاملات محلی، تضعیف حس تعلق مکانی و افول فعالیت های اقتصادی مواجه شده اند. پژوهش های پیشین در حوزه بازآفرینی این شهر عمدتا بر نوسازی کالبدی یا مرمت تک بنا متمرکز بوده و نقش «منظر شهری» به عنوان عرصه پیونددهنده ابعاد اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مغفول مانده است. این مقاله با رویکرد کیفی و با بهره گیری از راهبرد مطالعه موردی لایه ای و مرور نظام مند منابع معتبر به تبیین مکانیسم های تاثیرگذاری منظر شهری بر پایداری بازآفرینی می پردازد. محدوده مورد مطالعه، محله «قطارچیان» در بافت تاریخی سنندج انتخاب شده که دارای بیشترین تراکم عناصر تاریخی و بیشترین میزان فرسودگی است. داده ها از طریق مطالعات اسنادی، مشاهده میدانی گردآوری شده است. یافته ها نشان می دهد که ارتقای کیفیت منظر شهری در این محله از سه مسیر اصلی بر بازآفرینی پایدار تاثیر می گذارد که شامل: (۱) افزایش سرمایه اجتماعی از طریق ارتقای حضورپذیری فضاهای جمعی، (۲) احیای هویت فرهنگی از طریق بازنمایی عناصر نمادین معماری کردی (ایوان، درب های چوبی منبت، آجرکاری نما) و بازخوانی خاطره جمعی، و (۳) تحریک اقتصاد خلاق از طریق جذب گردشگری فرهنگی، رونق صنایع دستی (ساخت منبت، گیوه، صنایع چوبی) و شکل گیری مشاغل خانگی وابسته به فضاهای احیاشده. مقاله در پایان، یک مدل مفهومی بازآفرینی منظر–محور سنندج را ارائه می دهد که این مدل می تواند الگویی برای سایر بافت های تاریخی-فرسوده در شهرهای میانی ایران (مانند کرمانشاه، همدان، ارومیه و خرم آباد) قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

بازآفرینی پایدار ، منظر شهری ، سنندج ، محله قطارچیان ، سرمایه اجتماعی ، اقتصاد خلاق ، معماری بومی کردستان