بررسی سازوکارهای فضایی و رفتاری موثر بر تکوین سرمایه اجتماعی (مطالعه موردی مسجد تاریخی نصیرالملک و کلیسای ساگرادا فامیلیا)

سرمایه اجتماعی به عنوان یکی از مولفه های کلیدی پایداری اجتماعی، در بستر فضاهای جمعی و به ویژه فضاهای مذهبی، در پیوندی تنگاتنگ با سازمان فضایی و الگوهای رفتاری کاربران شکل می گیرد. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تبیین سازوکارهای فضایی–رفتاری موثر بر تکوین سرمایه اجتماعی، به مطالعه موردی مسجد تاریخی نصیرالملک شیراز و مقایسه تطبیقی آن با کلیسای ساگرادا فامیلیا در بارسلون می پردازد. روش تحقیق کیفی و از نوع توصیفی–تحلیلی بوده و داده ها از طریق مطالعات کتابخانه ای و تحلیل نظری گردآوری شده اند. چارچوب نظری پژوهش بر تلفیق نظریه سرمایه اجتماعی پاتنام، نظریه تولید فضا لوفور و مفهوم «مکان سوم» اولدنبرگ استوار است. یافته های پژوهش نشان می دهد که عناصر کالبدی نظیر حیاط مرکزی، رواق ها و شبستان در مسجد نصیرالملک، هر یک با ایجاد الگوهای فضایی متمایز، زمینه ساز شکل گیری انواع متفاوتی از تعاملات اجتماعی و در نتیجه تولید گونه های مختلف سرمایه اجتماعی می شوند. حیاط به عنوان فضای نیمه عمومی، بستر تعاملات غیررسمی و سرمایه اجتماعی پل زن، رواق ها زمینه ساز تقویت سرمایه اجتماعی پیوندی، و شبستان محل بازتولید سرمایه اجتماعی اعتمادمحور از طریق مناسک جمعی است. در نمونه تطبیقی کلیسای ساگرادا فامیلیا نیز سازمان فضایی، نورپردازی نمادین و تجربه جمعی فضا، نوعی سرمایه اجتماعی تجربه محور و موقعیتی را شکل می دهد نتایج پژوهش تایید می کند که سرمایه اجتماعی در فضاهای مذهبی تاریخی، محصول دیالکتیک میان فضا، رفتار و گروه های اجتماعی است و نه صرفا حاصل باورهای دینی یا ویژگی های کالبدی. این پژوهش با برجسته سازی ظرفیت اجتماعی فضاهای مذهبی، بر اهمیت حفظ و بازخوانی این فضاها در سیاست گذاری های شهری و فرهنگی معاصر تاکید می کند.

کلیدواژه ها:

مسجد نصیرالملک ، کلیسای ساگرادا فامیلیا ، تکوین سرمایه اجتماعی ، ساز وکار فضایی و رفتاری