کارکرد­های گفتمانی برجسته­سازی گویشی در شعر معاصر خراسان شمالی براساس رویکرد نشانه‎معناشناسی (مطالعه ی موردی: منظومه ی دوچنار و لیلانه­ها اثر حسن روشان)

برجسته سازی زبانی، به‎مثابه ی انحرافی آگاهانه از هنجارهای زبانی، در اشکال متنوع واژگانی، نحوی، زمانی، گویشی و معنایی، نقشی محوری در آفرینش های ادبی ایفا می کند. در بوم سروده ها، ارجاع به مولفه های فرهنگی، محیطی و جغرافیایی زیست بوم شاعر، به بسامد فزاینده ی واژگان محلی و در‎نتیجه برجسته سازی گویشی منجر می شود. این پژوهش، با اتخاذ رویکرد کیفی نشانه معناشناسی، به تحلیل کارکردهای گفتمانی برجسته سازی های گویشی در شعر معاصر خراسان شمالی می پردازد. بدین منظور، دو مجموعه ی شعر دوچنار و لیلانه ها (گزیده ی غزلیات) اثر حسن روشان (م. ۱۳۵۵)، انتخاب شده اند که مجموعا ۳۲۸ واژه ی محلی و گویشی در دوچنار و .... در لیلانه­ها استفاده شده­است. این واژه­ها عمدتا حول محور نام های محلی اماکن، خوراک، پوشاک، بازی ها و ضرب المثل ها است که کارکردهای متعددی را در سطوح گفتمان، فعال می سازد. از منظر کارکرد عاطفی گفتمان، این واژگان بیانگر «فشاره ی عاطفی» و تعلق خاطر شاعر به زادگاه خود هستند و در سطح شناختی، به بازنمایی هویت اجتماعی و فرهنگی وی کمک می کنند. این امر، ساختاری افزایشی را در نحو تنشی گفتمان ایجاد می کند که به تعمیق تجربه ی زیسته ی مخاطب می انجامد. در بعد حسی-ادراکی، کاربرد هدفمند واژگان گویشی، به گونه ای پدیدارشناسانه، موجب «حاضرسازی غایب» می گردد. این حاضرسازی، با فعال کردن حواس پنج گانه ی سوژه در فرایند دریافت معنا، ابژه های بومی را به «نمایه ای فرهنگی» تبدیل می کند و در فضایی نوستالژیک، احساساتی عمیق نظیر تفاخر، صلابت و شادمانی را در گوینده و مخاطب برمی انگیزد. این پویایی حسی-ادراکی، فراتر از یک بازنمایی ساده، به خلق یک تجربه ی زیباشناختی منحصربه فرد منجر می شود. در این تجربه، واژگان محلی، زمان «زیبایی شناختی حضور» را آفریده و گفته پرداز را از جهان عینی، گسسته و به دنیای درون پیوند می زند. برآیند این فرایند، تولید معنا و تصاویر شاعرانه ی خلاقانه است که صرفا با جایگزینی واژگان محلی، قابل دستیابی نیست و بیانگر «سوبژکتیویته ی گفتمانی» خاص این شاعر است.

کلیدواژه ها:

برجسته­ سازی گویشی ، نشانه‎ معناشناسی ، لیلانه­ ها ، دو چنار ، روشان.