تحلیل تطبیقی چارچوب های حقوقی و قوانین بالادستی استحصال آب باران: تجارب جهانی و راهکارهای سیاست گذاری در ایران

سامانه های سطوح آبگیر باران (RWHSs) به عنوان راهکاری کارآمد، کم هزینه و سازگار با محیط زیست، می توانند نقش مهمی در تامین بخشی از نیاز آبی، به ویژه در مناطق شهری و روستایی، ایفا کنند. بااین حال، توسعه این فن آوری در ایران با موانع حقوقی، نهادی و اجرایی متعددی روبه رو است. این مقاله باهدف تحلیل تطبیقی چارچوب های حقوقی و مقرراتی حاکم بر استحصال آب باران در سطح جهانی و بررسی جایگاه آن در قوانین بالادستی و برنامه های توسعه ایران انجام شده است. این مطالعه با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با استفاده از روش کتابخانه ای و اسنادی انجام شده است. داده های مورد نیاز از طریق بررسی قوانین و مقررات داخلی (ازجمله قانون توزیع عادلانه آب، قانون برنامه هفتم پیشرفت و سیاست های کلی منابع آب) و نیز مطالعه تجارب موفق کشورهای پیشرو در زمینه استحصال آب باران جمع آوری و به روش تحلیل محتوا و مقایسه تطبیقی مورد ارزیابی قرار گرفته است. نتایج نشان می دهد که کشورهای مختلف در قبال استحصال آب باران چهار رویکرد کلی را دنبال می کنند: ۱) رویکرد الزام آور (مانند آلمان و ترکیه)، ۲) رویکرد تشویقی و مشوق محور (مانند برزیل و ژاپن)، ۳) رویکرد تسهیل گرانه (مانند بریتانیا و مالزی) و ۴) رویکرد محدودکننده (که در گذشته در برخی کشورها رایج بوده است). در ایران، باوجود تکالیف روشن در اسناد بالادستی نظیر الزام به افزایش ۱۵ درصدی استحصال آب در برنامه هفتم توسعه و تکلیف وزارت نیرو به ارائه تسهیلات در مناطق با بارش بالای ۲۵۰ میلی متر، تحول چشم گیری در عمل رخ نداده است. مهم ترین موانع شناسایی شده در اجرای سامانه های استحصال آب باران در ایران عبارت اند از: ۱) خلا حقوقی ناشی از تلقی آب باران به عنوان مشترکات عمومی و عدم شفافیت در مالکیت آن، ۲) ضعف نهادی و نبود متولی مشخص و هماهنگ کننده بین دستگاه های اجرایی، ۳) عدم اجرای کامل قوانین موجود و ۴) موانع فنی و مالی نظیر هزینه های بالای اولیه و نبود استانداردهای ملی مدون.

کلیدواژه ها:

Integrated water resources management ، Legal framework ، Sustainable development ، Upstream laws ، Water crisis. ، بحران آب ، توسعه پایدار ، چارچوب حقوقی ، قوانین بالادستی ، مدیریت یکپارچه منابع آب.