منشوری نویافته از بهاءالدین محمد بن موید بغدادی، صاحب التوسل الی الترسل، در باب شهاب الدین الخیوقی

در جریان تصحیح مجدد التوسل الی الترسل اثر بهاءالدین محمدبن موید بغدادی، منشی دربار علاءالدین تکش خوارزمشاه (۵۶۸-۵۹۶ ه.ق.)، منشوری ناشناخته خطاب به امام شهاب الدین الخیوقی (ف ۶۱۸ ه.ق.)، دانشمند و فقیه برجسته قرن ششم به دست آمد؛ متنی که در چاپ احمد بهمنیار (۱۳۱۵ ه.ش.) و در نسخه های متقدم التوسل دیده نمی شود و تنها در یک نسخه قرن هفتمی و دورونویس متاخر از آن بازتاب یافته است. این مطالعه با هدف تصحیح، تعیین نسبت انتساب و ارزیابی اهمیت تاریخی متن نویافته انجام گرفته است. پس از مقابله و تصحیح انتقادی منشور نویافته به شیوه «اساس نسبی»، متن مصحح مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفت. بررسی های نسخه شناختی نشان می دهد که متن از اصالت قابل قبولی برخوردار است و می تواند جزئی از پیکره  التوسل قرار بگیرد. افزون بر این، تحلیل های سبک شناختی چه در سطح واژگان و نحو، چه از منظر صناعات بلاغی نشان می دهد که ویژگی های زبانی منشور نویافته، تا حد بسیار زیاد، با دیگر نوشته های بهاءالدین بغدادی هم خوانی دارد. سرانجام، تحلیل های محتوایی نیز دلالت بر آن دارد که این متن، احتمالا در اواخر حکومت علاءالدین تکش و در جوانی شهاب الدین خیوقی صادر شده است؛ امری که هم به بازسازی بخشی از زندگی علمی خیوقی کمک می کند، هم نشان از تداوم شبکه های فرهنگی-سیاسی دربار خوارزمشاهی دارد. بدین ترتیب، تصحیح و انتشار این منشور نه تنها حلقه ای مفقود در آثار بهاءالدین بغدادی را آشکار می سازد، بلکه سندی تازه برای تاریخ فکری و ادبی سده ششم و هفتم ایران فراهم می آورد.

کلیدواژه ها:

التوسل الی الترسل ، بهاءالدین بغدادی ، شهاب الدین خیوقی ، نسخه شناسی ، سبک شناسی